fù bì zi shào tíng wén yàn bó
富弼（子绍庭） 文彦博
fù bì zì yàn guó hé nán rén
富弼，字彦国，河南人。
chū mǔ hán yǒu shēn mèng jīng qí hè yàn jiàng qí tíng yún yǒu tiān shè yǐ ér shēng bì
初，母韩有娠，梦旌旗鹤雁降其庭，云有天赦，已而生弼。
shǎo dǔ xué yǒu dà dù fàn zhòng yān jiàn ér qí zhī yuē wáng zuǒ cái yě
少笃学，有大度，范仲淹见而奇之，曰："王佐才也。
yǐ qí wén shì wáng céng yàn shū shū qī yǐ nǚ
"以其文示王曾、晏殊，殊妻以女。
rén zōng fù zhì kē zhòng yān wèi bì zi dāng yǐ shì jìn
仁宗复制科，仲淹谓弼："子当以是进。
jǔ mào cái yì děng shòu jiāng zuò jiān chéng qiān shū hé yáng pàn guān
"举茂材异等，授将作监丞、签书河阳判官。
zhòng yān zuò zhēng fèi hòu shì biǎn bì shàng yán shì yī jǔ ér èr shī yě zòng wèi néng fù hòu yi hái zhòng yān
仲淹坐争废后事贬，弼上言："是一举而二失也，纵未能复后，宜还仲淹。
bù tīng
"不听。
tōng pàn jiàng zhōu qiān zhí jí xián yuàn
通判绛州，迁直集贤院。
zhào yuán hào fǎn bì shū chén bā shì qǐ zhǎn qí shǐ zhě
赵元昊反，弼疏陈八事，乞斩其使者。
zhào wèi kāi fēng fǔ tuī guān zhī jiàn yuàn
召为开封府推官、知谏院。
kāng dìng yuán nián rì shí zhēng dàn bì qǐng bà yàn chè lè jiù guǎn cì běi shǐ jiǔ shí
康定元年，日食正旦，弼请罢宴彻乐，就馆赐北使酒食。
zhí zhèng bù kě bì yuē wàn yī qì dān xíng zhī wèi cháo tíng xiū
执政不可，弼曰："万一契丹行之，为朝廷羞。
hòu wén qì dān guǒ bà yàn dì shēn huǐ zhī
"后闻契丹果罢宴，帝深悔之。
shí jìn chén liáo yuè zhí yán shì bì yīn lùn rì shí jí yán yìng tiān biàn mò ruò tōng xià qíng suì chú qí jìn
时禁臣僚越职言事，弼因论日食，极言应天变莫若通下情，遂除其禁。
yuán hào kòu fū yán pò jīn míng qián xiá lú shǒu qín bù jiù nèi shì huáng dé hé yǐn bīng zǒu dà jiàng liú píng zhàn sǐ dé hé wū qí jiàng zéi
元昊寇鄜延，破金明，钤辖卢守懃不救，内侍黄德和引兵走，大将刘平战死，德和诬其降贼。
bì qǐng àn jìng qí yù dé hé zuò yào zhǎn
弼请按竟其狱，德和坐要斩。
xià shǒu yūn wèi shǎn xī dōu bù shǔ yòu yǐ rù nèi dōu zhī wáng shǒu zhōng wèi qián xiá
夏守赟为陕西都部署，又以入内都知王守忠为钤辖。
bì yán yòng shǒu yūn jì wèi tiān xià xiào jīn yì yǐ shǒu zhōng dài yǔ táng jiān jūn wú yì
弼言："用守赟既为天下笑，今益以守忠，殆与唐监军无异。
shǒu qín dé hé fù chē zhī zhé kě fù dǎo hu
守勤、德和覆车之辙，可复蹈乎！
zhào ba shǒu zhōng
"诏罢守忠。
yòu qǐng lìng zǎi xiàng jiān lǐng shū mì yuàn
又请令宰相兼领枢密院。
shí xī xià shǒu lǐng èr rén lái jiàng wèi bǔ jiè fèng zhí
时西夏首领二人来降，位补借奉职。
bì yán dāng hòu shǎng yǐ quàn lái zhě
弼言当厚赏以劝来者。
shì xià zhōng shū zǎi xiàng chū bù zhī yě
事下中书，宰相初不知也。
bì tàn yuē cǐ qǐ xiǎo shì ér zǎi xiàng bù zhī yá
弼叹曰："此岂小事，而宰相不知邪！
gèng jí lùn zhī yú shì cóng bì yán
"更极论之，于是从弼言。
chú yán tiě pàn guān shǐ guǎn xiū zhuàn fèng shǐ qì dān
除盐铁判官、史馆修撰，奉使契丹。
qìng lì èr nián wèi zhī zhì gào jiū chá zài jīng xíng yù
庆历二年，为知制诰，纠察在京刑狱。
táng lì yǒu wěi wèi sēng dié zhě kāi fēng bù gǎn zhì
堂吏有伪为僧牒者，开封不敢治。
bì bái zhí zhèng qǐng yǐ lì fù yù lǚ yí jiǎn bú yuè
弼白执政，请以吏付狱，吕夷简不悦。
huì qì dān tún bīng jìng shàng qiǎn qí chén xiāo yīng liú liù fú lái qiú guān nán de
会契丹屯兵境上，遣其臣萧英、刘六符来求关南地。
cháo tíng zé bào pìn zhě jiē yǐ qí qíng pǒ cè mò gǎn xíng yí jiǎn yīn shì jiàn bì
朝廷择报聘者，皆以其情叵测，莫敢行，夷简因是荐弼。
ōu yáng xiū yǐn yán zhēn qīng shǐ li xī liè shì qǐng liú zhī bù bào
欧阳修引颜真卿使李希烈事，请留之，不报。
bì jí rù duì kòu tóu yuē zhǔ yōu chén rǔ chén bù gǎn ài qí sǐ
弼即入对，叩头曰："主忧臣辱，臣不敢爱其死。
dì wèi dòng sè xiān yǐ wéi jiē bàn
"帝为动色，先以为接伴。
yīng děng rù jìng zhōng shǐ yíng láo zhī yīng tuō jí bù bài
英等入境，中使迎劳之，英托疾不拜。
bì yuē xī shǐ běi bìng wò chē zhōng wén mìng zhé qǐ
弼曰："昔使北，病卧车中，闻命辄起。
jīn zhōng shǐ zhì ér jūn bù bài hé yě
今中使至而君不拜，何也？
yīng jué rán qǐ bài
"英矍然起拜。
bì kāi huái yǔ yǔ yīng gǎn yuè yì bù fù yǐn qí qíng suì mì yǐ qí zhǔ suǒ yù de zhě gào yuē kě cóng cóng zhī
弼开怀与语，英感悦，亦不复隐其情，遂密以其主所欲得者告曰："可从，从之；
bù rán yǐ yī shì sāi zhī zú yǐ
不然，以一事塞之足矣。
bì jù yǐ wén
"弼具以闻。
dì wéi xǔ zēng suì bì réng yǐ zōng shì nǚ jià qí zi
帝唯许增岁币，仍以宗室女嫁其子。
jìn bì shū mì zhí xué shì cí yuē guó jiā yǒu jí yì bù dàn láo nài hé nì yǐ guān jué lù zhī
进弼枢密直学士，辞曰："国家有急，义不惮劳，奈何逆以官爵赂之。
suì wèi shǐ bào pìn
"遂为使报聘。
jì zhì liù fú lái guǎn kè
既至，六符来馆客。
bì jiàn qì dān zhǔ wèn gù qì dān zhǔ yuē nán cháo wéi yuē sāi yàn mén zēng táng shuǐ zhì chéng huáng jí mín bīng jiāng yǐ hé wéi
弼见契丹主问故，契丹主曰："南朝违约，塞雁门，增塘水，治城隍，籍民兵，将以何为？
qún chén qǐng jǔ bīng ér nán wú yǐ wèi bù ruò qiǎn shǐ qiú de qiú ér bù huò jǔ bīng wèi wǎn yě
群臣请举兵而南，吾以谓不若遣使求地，求而不获，举兵未晚也。
bì yuē běi cháo wàng zhāng shèng huáng dì zhī dà dé hu
"弼曰："北朝忘章圣皇帝之大德乎？
chán yuān zhī yì gǒu cóng zhū jiāng yán běi bīng wú de tuō zhě
澶渊之役，苟从诸将言，北兵无得脱者。
qiě běi cháo yǔ zhōng guó tōng hǎo zé rén zhǔ zhuān qí lì ér chén xià wú huò
且北朝与中国通好，则人主专其利，而臣下无获；
ruò yòng bīng zé lì guī chén xià ér rén zhǔ rèn qí huò
若用兵，则利归臣下，而人主任其祸。
gù quàn yòng bīng zhě jiē wéi shēn móu ěr
故劝用兵者，皆为身谋耳。
qì dān zhǔ jīng yuē hé wèi yě
"契丹主惊曰："何谓也？
bì yuē jìn gāo zǔ qī tiān pàn jūn mò dì hūn luàn tǔ yǔ xiá xiǎo shàng xià lí pàn gù qì dān quán shī dú kè rán zhuàng shì jiàn mǎ wù gù tài bàn
"弼曰："晋高祖欺天叛君，末帝昏乱，土宇狭小，上下离叛，故契丹全师独克，然壮士健马物故太半。
jīn zhōng guó tí fēng wàn lǐ jīng bīng bǎi wàn fǎ lìng xiū míng shàng xià yī xīn běi cháo yù yòng bīng néng bǎo qí bì shèng hu
今中国提封万里，精兵百万，法令修明，上下一心，北朝欲用兵，能保其必胜乎？
jiù shǐ qí shèng suǒ wáng shì mǎ qún chén dāng zhī yú yì rén zhǔ dāng zhī yú
就使其胜，所亡士马，群臣当之欤，抑人主当之欤？
ruò tōng hǎo bù jué suì bì jǐn guī rén zhǔ qún chén hé lì yān
若通好不绝，岁币尽归人主，群臣何利焉？
qì dān zhǔ dà wù shǒu kěn zhě jiǔ zhī
"契丹主大悟，首肯者久之。
bì yòu yuē sāi yàn mén zhě yǐ bèi yuán hào yě
弼又曰："塞雁门者，以备元昊也。
táng shuǐ shǐ yú hé chéng ju shì zài tōng hǎo qián
塘水始于何承矩，事在通好前。
chéng huáng jiē xiū jiù mín bīng yì bǔ quē fēi wéi yuē yě
城隍皆修旧，民兵亦补阙，非违约也。
qì dān zhǔ yuē wēi qīng yán wú bù zhī qí xiáng
"契丹主曰："微卿言，吾不知其详。
rán suǒ yù de zhě zǔ zōng gù dì ěr
然所欲得者，祖宗故地耳。
bì yuē jìn yǐ lú lóng lù qì dān zhōu shì zōng fù qǔ guān nán jiē yì dài shì
弼曰："晋以卢龙赂契丹，周世宗复取关南，皆异代事。
ruò gè qiú de qǐ běi cháo zhī lì zāi
若各求地，岂北朝之利哉？
jì tuì liù fú yuē wú zhǔ chǐ shòu jīn bó jiān yù shí xiàn hé rú
既退，六符曰："吾主耻受金帛，坚欲十县，何如？
bì yuē běn cháo huáng dì yán zhèn wèi zǔ zōng shǒu guó qǐ gǎn wàng yǐ tǔ dì yú rén
"弼曰："本朝皇帝言，朕为祖宗守国，岂敢妄以土地与人。
běi cháo suǒ yù bù guò zū fù ěr
北朝所欲，不过租赋尔。
zhèn bù rěn duō shā liǎng cháo chì zǐ gù qū jǐ zēng bì yǐ dài zhī
朕不忍多杀两朝赤子，故屈己增币以代之。
ruò bì yù de de shì zhì zài bài méng jiǎ cǐ wèi cí ěr
若必欲得地，是志在败盟，假此为词耳。
chán yuān zhī méng tiān dì guǐ shén shí lín zhī
澶渊之盟，天地鬼神实临之。
jīn běi cháo shǒu fā bīng duān guò bù zài wǒ
今北朝首发兵端，过不在我。
tiān dì guǐ shén qí kě qī hu
天地鬼神，其可欺乎！
míng rì qì dān zhǔ zhào bì tóng liè yǐn bì mǎ zì jìn yòu yán de dì zé huān hǎo kě jiǔ
"明日，契丹主召弼同猎，引弼马自近，又言得地则欢好可久。
bì fǎn fù chén bì bù kě zhuàng qiě yán běi cháo jì yǐ de dì wèi róng nán cháo bì yǐ shī dì wèi rǔ
弼反复陈必不可状，且言："北朝既以得地为荣，南朝必以失地为辱。
xiōng dì zhī guó qǐ kě shǐ yī róng yī rǔ zāi
兄弟之国，岂可使一荣一辱哉？
liè ba liù fú yuē wú zhǔ wén gōng róng rǔ zhī yán yì shén gǎn wù
"猎罢，六符曰："吾主闻公荣辱之言，意甚感悟。
jīn wéi yǒu jié hūn kě yì ěr
今惟有结昏可议耳。
bì yuē hūn yīn yì shēng xián xì
"弼曰："婚姻易生嫌隙。
běn cháo cháng gōng zhǔ chū jiàng jī sòng bù guò shí wàn mín qǐ ruò suì bì wú qióng zhī lì zāi
本朝长公主出降，赍送不过十万缗，岂若岁币无穷之利哉？
qì dān zhǔ yù bì shǐ guī yuē sì qīng zài zhì dāng zé yī shòu zhī qīng qí suì yǐ shì shū lái
"契丹主谕弼使归，曰："俟卿再至，当择一受之，卿其遂以誓书来。
bì guī fù mìng fù chí èr yì jí shòu kǒu chuán zhī cí yú zhèng fǔ yǐ wǎng
弼归复命，复持二议及受口传之词于政府以往。
xíng cì lè shòu wèi fù shǐ zhāng mào shí yuē wú wèi shǐ zhě ér bú jiàn guó shū tuō shū cí yǔ kǒu chuán yì wú shì bài yǐ
行次乐寿，谓副使张茂实曰："吾为使者而不见国书，脱书词与口传异，吾事败矣。
qǐ shì guǒ bù tóng jí chí hái dōu yǐ bū shí rù jiàn yì shū ér xíng
"启视果不同，即驰还都，以晡时入见，易书而行。
jí zhì qì dān bù fù qiú hūn zhuān yù zēng bì yuē nán cháo yí wǒ zhī cí dāng yuē xiàn fǒu zé yuē nà
及至，契丹不复求婚，专欲增币，曰："南朝遗我之辞当曰'献'，否则曰'纳'。
bì zhēng zhī qì dān zhǔ yuē nán cháo jì jù wǒ yǐ yú èr zì hé yǒu
"弼争之，契丹主曰："南朝既惧我矣，于二字何有？
ruò wǒ yōng bīng ér nán dé wú huǐ hu
若我拥兵而南，得无悔乎！
bì yuē běn cháo jiān ài nán běi gù bù dàn gēng chéng hé míng wéi jù
"弼曰："本朝兼爱南北，故不惮更成，何名为惧？
huò bù dé yǐ zhì yú yòng bīng zé dāng yǐ qū zhí wèi shèng fù fēi shǐ chén zhī suǒ zhī yě
或不得已至于用兵，则当以曲直为胜负，非使臣之所知也。
qì dān zhǔ yuē qīng wù gù zhí gǔ yì yǒu zhī
"契丹主曰："卿勿固执，古亦有之。
bì yuē zì gǔ wéi táng gāo zǔ jiè bīng yú tū jué dāng shí zèng yí huò chēng xiàn nà
"弼曰："自古唯唐高祖借兵于突厥，当时赠遗，或称献纳。
qí hòu xié lì wèi tài zōng suǒ qín qǐ fù yǒu cǐ lǐ zāi
其后颉利为太宗所擒，岂复有此礼哉！
bì shēng sè jù lì qì dān zhī bù kě duó nǎi yuē wú dāng zì qiǎn rén yì zhī
"弼声色俱厉，契丹知不可夺，乃曰："吾当自遣人议之。
fù shǐ liú liù fú lái
"复使刘六符来。
bì guī zòu yuē chén yǐ sǐ jù zhī bǐ qì zhé yǐ kě wù xǔ yě
弼归奏曰："臣以死拒之，彼气折矣，可勿许也。
cháo tíng jìng yǐ nà zì yǔ zhī
"朝廷竟以"纳"字与之。
shǐ shòu mìng wén yī nǚ zú
始受命，闻一女卒；
zài mìng wén yī zi shēng jiē bù gù
再命，闻一子生，皆不顾。
yòu chú shū mì zhí xué shì qiān hàn lín xué shì jiē kěn cí yuē zēng suì bì fēi chén běn zhì tè yǐ fāng tǎo yuán hào wèi xiá yǔ jiǎo gù bù gǎn yǐ sǐ zhēng qí gǎn shòu hu
又除枢密直学士，迁翰林学士，皆恳辞，曰："增岁币非臣本志，特以方讨元昊，未暇与角，故不敢以死争，其敢受乎！
sān nián bài shū mì fù shǐ cí zhī yù lì gǎi shòu zī zhèng diàn xué shì jiān shì dú xué shì
三年，拜枢密副使，辞之愈力，改授资政殿学士兼侍读学士。
qī yuè fù bài shū mì fù shǐ
七月，复拜枢密副使。
bì yán qì dān jì jié hǎo yì zhě biàn wèi wú shì wàn yī bài méng chén sǐ qiě yǒu zuì
弼言："契丹既结好，议者便谓无事，万一败盟，臣死且有罪。
yuàn bì xià sī qí qīng wǔ zhī chǐ zuò xīn cháng dǎn bù wàng xiū zhèng
愿陛下思其轻侮之耻，坐薪尝胆，不忘修政。
yǐ gào nà shàng qián ér ba
"以诰纳上前而罢。
yú yuè fù shēn qián mìng shǐ zǎi xiàng yù zhī yuē cǐ cháo tíng tè yòng fēi yǐ shǐ liáo gù yě
逾月，复申前命，使宰相谕之曰："此朝廷特用，非以使辽故也。
bì nǎi shòu
"弼乃受。
dì ruì yǐ tài píng zé chéng zǎi fǔ shù xià zhào dū bì yǔ fàn zhòng yān děng yòu kāi tiān zhāng gé gěi bǐ zhá shǐ shū qí suǒ yù wèi zhě
帝锐以太平责成宰辅，数下诏督弼与范仲淹等，又开天章阁，给笔札，使书其所欲为者；
qiě mìng zhòng yān zhǔ xi shì bì zhǔ běi shì
且命仲淹主西事，弼主北事。
bì shàng dàng shì zhī wu shí yú tiáo jí ān biān shí sān cè dà lüè yǐ jìn xián tuì bù xiào zhǐ jiǎo xìng qù sù bì wèi běn yù jiàn yì jiān sī zhī bù cái zhě shǐ dèng tài suǒ bù lì yú shì xiǎo rén shǐ bú yuè yǐ
弼上当世之务十余条及安边十三策，大略以进贤退不肖、止侥幸、去宿弊为本，欲渐易监司之不才者，使澄汰所部吏，于是小人始不悦矣。
yuán hào qiǎn shǐ yǐ shū lái chēng nán bù chēng chén
元昊遣使以书来，称男不称臣。
bì yán qì dān chén yuán hào ér wǒ bù chén zé qì dān wèi wú dí yú tiān xià bù kě xǔ
弼言："契丹臣元昊而我不臣，则契丹为无敌于天下，不可许。
nǎi què qí shǐ zú chén zhī
"乃却其使，卒臣之。
sì nián qì dān shòu lǐ yún zhōng qiě fā bīng huì yuán hào fá dāi r zú yú hé dōng wèi jìn dì yí èr biān tóng móu
四年，契丹受礼云中，且发兵会元昊伐呆儿族，于河东为近，帝疑二边同谋。
bì yuē bīng chū wú míng qì dān bù wéi yě
弼曰："兵出无名，契丹不为也。
yuán hào běn yǔ qì dān yuē xiāng zuǒ yòu jīn qì dān dú huò zhòng bì yuán hào yǒu yuàn yán gù chéng wēi sāi yǐ bèi zhī
元昊本与契丹约相左右，今契丹独获重币，元昊有怨言，故城威塞以备之。
dāi r lǚ kòu wēi sāi qì dān yí yuán hào shǐ zhī gù wéi shì yì ān néng hé ér kòu wǒ zāi
呆儿屡寇威塞，契丹疑元昊使之，故为是役，安能合而寇我哉？
huò qǐng diào fā wèi bèi bì yuē rú cǐ zhèng duò qí jì chén qǐng rèn zhī
"或请调发为备，弼曰："如此正堕其计，臣请任之。
dì nǎi zhǐ qì dān zú bù dòng
"帝乃止，契丹卒不动。
xià sǒng bù dé zhì zhōng bì yǐ fēi yǔ
夏竦不得志，中弼以飞语。
bì jù qiú xuān fǔ hé běi hái yǐ zī zhèng diàn xué shì chū zhī yùn zhōu
弼惧，求宣抚河北，还，以资政殿学士出知郓州。
suì yú chán bù yàn jiā jǐ shì zhōng yí qīng zhōu jiān jīng dōng lù ān fǔ shǐ
岁余，谗不验，加给事中，移青州，兼京东路安抚使。
hé shuò dà shuǐ mín liú jiù shí
河朔大水，民流就食。
bì quàn suǒ bù mín chū sù yì yǐ guān lǐn de gōng sī lú shè shí yú wàn qū sàn chǔ qí rén yǐ biàn xīn shuǐ
弼劝所部民出粟，益以官廪，得公私庐舍十余万区，散处其人，以便薪水。
guān lì zì qián zī dài quē jì jū zhě jiē fù yǐ lù shǐ jí mín suǒ jù xuǎn lǎo ruò bìng jí zhě lǐn zhī réng shū qí láo yuē tā rì wèi zòu qǐng shòu shǎng
官吏自前资、待缺、寄居者，皆赋以禄，使即民所聚，选老弱病瘠者廪之，仍书其劳，约他日为奏请受赏。
lǜ wǔ rì zhé qiǎn rén chí jiǔ ròu fàn qiǔ wèi jiè chū yú zhì chéng rén rén wèi jìn lì
率五日，辄遣人持酒肉饭糗慰藉，出于至诚，人人为尽力。
shān lín bēi zé zhī lì kě zī yǐ shēng zhě tīng liú mín shàn qǔ
山林陂泽之利可资以生者，听流民擅取。
sǐ zhě wèi dà zhǒng zàng zhī mù yuē cóng zhǒng
死者为大冢葬之，目曰"丛冢"。
míng nián mài dà shú mín gè yǐ yuǎn jìn shòu liáng guī fán huó wǔ shí yú wàn rén mù wèi bīng zhě wàn jì
明年，麦大熟，民各以远近受粮归，凡活五十余万人，募为兵者万计。
dì wén zhī qiǎn shǐ bāo láo bài lǐ bù shì láng
帝闻之，遣使褒劳，拜礼部侍郎。
bì yuē cǐ shǒu chén zhí yě
弼曰："此守臣职也。
cí bù shòu
"辞不受。
qián cǐ jiù zāi zhě jiē jù mín chéng guō zhōng wèi zhōu shí zhī zhēng wèi jí yì jí xiāng dǎo jí huò dài bǔ shù rì bù dé zhōu ér pū míng wéi jiù zhī ér shí shā zhī
前此，救灾者皆聚民城郭中，为粥食之，蒸为疾疫，及相蹈藉，或待哺数日不得粥而仆，名为救之，而实杀之。
zì bì lì fǎ jiǎn biàn zhōu jìn tiān xià chuán yǐ wéi shì
自弼立法简便周尽，天下传以为式。
wáng zé pàn qí zhōu jìn bīng yù yīng zhī huò yì bì gào
王则叛，齐州禁兵欲应之，或诣弼告。
qí fēi bì suǒ bù kǒng shì xiè biàn shēng shì zhōng guì rén zhāng cóng xun xián mìng zhì qīng bì dù qí kě yòng mì fù yǐ shì shǐ chí zhì qí fā lì zú qǔ zhī wú de tuō zhě
齐非弼所部，恐事泄变生，适中贵人张从训衔命至青，弼度其可用，密付以事，使驰至齐，发吏卒取之，无得脱者。
jí zì hé zhuān shàn zhī zuì dì yì jiā zhī fù yǐ wéi lǐ bù shì láng yòu cí bù shòu
即自劾颛擅之罪，帝益嘉之，复以为礼部侍郎，又辞不受。
qiān dà xué shì xǐ zhī zhèng cài hé yáng jiā guān wén diàn xué shì gǎi xuān huī nán yuàn shǐ pàn bīng zhōu
迁大学士，徙知郑、蔡、河阳，加观文殿学士，改宣徽南院使、判并州。
zhì hé èr nián zhào bài tóng zhōng shū mén xià píng zhāng shì jí xián diàn dà xué shì yǔ wén yàn bó bìng mìng
至和二年，召拜同中书门下平章事、集贤殿大学士，与文彦博并命。
xuān zhì zhī rì shì dà fū xiāng qìng yú cháo
宣制之日，士大夫相庆于朝。
dì wēi chān zhī zhī yǐ yǔ xué shì ōu yáng xiū yuē gǔ zhī mìng xiāng huò de zhū mèng bǔ qǐ ruò jīn rì rén qíng rú cǐ zāi
帝微觇知之，以语学士欧阳修曰："古之命相，或得诸梦卜，岂若今日人情如此哉？
xiū dùn shǒu hè
"修顿首贺。
dì fú yù dà chén bù dé jiàn zhōng wài yōu lì
帝弗豫，大臣不得见，中外忧栗。
bì yàn bó rù wèn jí yīn tuō ráng guì shì zhǐ sù lián xī měi shì jiē guān bái nǎi xíng gōng nèi sù rán yǔ zài yàn bó chuán
弼、彦博入问疾，因托禳禬事止宿连夕，每事皆关白乃行，宫内肃然，语在《彦博传》。
jiā yòu sān nián jìn zhāo wén guǎn dà xué shì jiān xiū guó shǐ
嘉祐三年，进昭文馆大学士、监修国史。
bì wèi xiāng shǒu diǎn gù xíng gù shì ér fu yǐ gōng yì wú róng xīn yú qí jiān
弼为相，守典故，行故事，而傅以公议，无容心于其间。
dàng shì shí bǎi guān rèn zhí tiān xià wú shì
当是时，百官任职，天下无事。
liù nián sān yuè yǐ mǔ yōu qù wèi zhào wèi ba chūn yàn
六年三月，以母忧去位，诏为罢春宴。
gù shì zhí zhèng zāo sàng jiē qǐ fù
故事，执政遭丧皆起复。
dì xū wèi wǔ qǐ zhī bì wèi cǐ jīn gé biàn lǐ bù kě shī yú píng shì zú bù cóng mìng
帝虚位五起之，弼谓此金革变礼，不可施于平世，卒不从命。
yīng zōng lì zhào wèi shū mì shǐ
英宗立，召为枢密使。
jū èr nián yǐ zú jí qiú jiě bài zhèn hǎi jūn jié dù shǐ tóng zhōng shū mén xià píng zhāng shì pàn yáng zhōu fēng qí guó gōng jìn fēng zhèng
居二年，以足疾求解，拜镇海军节度使、同中书门下平章事、判扬州，封祁国公，进封郑。
xī níng yuán nián xǐ pàn rǔ zhōu
熙宁元年，徙判汝州。
zhào rù jìn xǔ jiān yú zhì diàn mén
诏入觐，许肩舆至殿门。
shén zōng yù nèi dōng mén xiǎo diàn lìng qí zi yè yǐ jìn qiě mìng wú bài zuò yǔ cóng róng fǎng yǐ zhì dào
神宗御内东门小殿，令其子掖以进，且命毋拜，坐语，从容访以治道。
bì zhī dì guǒ yú yǒu wéi duì yuē rén zhǔ hào wù bù kě lìng rén kuī cè
弼知帝果于有为，对曰："人主好恶，不可令人窥测；
kě cè zé jiān rén dé yǐ fù huì
可测，则奸人得以傅会。
dāng rú tiān zhī jiān rén shàn è jiē suǒ zì qǔ rán hòu zhū shǎng suí zhī zé gōng zuì wú bù de qí shí yǐ
当如天之监人，善恶皆所自取，然后诛赏随之，则功罪无不得其实矣。
yòu wèn biān shì duì yuē bì xià lín yù wèi jiǔ dāng bù dé xíng huì yuàn èr shí nián kǒu bù yán bīng
"又问边事，对曰："陛下临御未久，当布德行惠，愿二十年口不言兵。
dì mò rán
"帝默然。
zhì rì zè nǎi tuì
至日昃乃退。
yù yǐ jí xǐ guān shǐ liú zhī lì cí fù jùn
欲以集禧观使留之，力辞赴郡。
míng nián èr yuè zhào bài sī kōng jiān shì zhōng cì jiǎ dì xī cí zhī yǐ zuǒ pú yè mén xià shì láng tóng píng zhāng shì
明年二月，召拜司空兼侍中，赐甲第，悉辞之，以左仆射、门下侍郎同平章事。
shí yǒu wéi dì yán zāi yì jiē tiān shù fēi guān rén shì dé shī suǒ zhì zhě
时有为帝言灾异皆天数，非关人事得失所致者。
bì wén ér tàn yuē rén jūn suǒ wèi wéi tiān ruò bù wèi tiān hé shì bù kě wèi zhě
弼闻而叹曰："人君所畏惟天，若不畏天，何事不可为者！
cǐ bì jiān rén yù jìn xié shuō yǐ yáo shàng xīn shǐ fǔ fú jiàn zhēng zhī chén wú suǒ shī qí lì
此必奸人欲进邪说，以摇上心，使辅拂谏争之臣，无所施其力。
shì zhì luàn zhī jī bù kě yǐ bù sù jiù
是治乱之机，不可以不速救。
jí shàng shū shù qiān yán lì lùn zhī
"即上书数千言，力论之。
yòu yán jūn zǐ xiǎo rén zhī jìn tuì xì wáng dào zhī xiāo zhǎng yuàn shēn jiā biàn chá wù yǐ tóng yì wèi xǐ nù xǐ nù wèi yòng shè
又言："君子小人之进退，系王道之消长，愿深加辨察，勿以同异为喜怒、喜怒为用舍。
bì xià hǎo shǐ rén sì chá wài shì gù jiān xiǎn dé zhì
陛下好使人伺察外事，故奸险得志。
yòu duō chū qīn pī ruò shì shì jiē zhōng yì fēi wéi jūn zhī dào
又多出亲批，若事事皆中，亦非为君之道；
tuō shí zhōng qī bā jī rì lěi yuè suǒ shī yì duō
脱十中七八，积日累月，所失亦多。
jīn zhōng wài zhī wu jiàn yǒu gēng zhāng dà dǐ xiǎo rén wéi xǐ shēng shì yuàn shēn zhú qí rán wú shǐ yǒu huǐ
今中外之务渐有更张，大抵小人惟喜生事，愿深烛其然，无使有悔。
shì shí jiǔ hàn qún chén qǐng shàng zūn hào jí yòng lè dì bù xǔ ér yǐ tóng tiān jié qì dān shǐ dāng shàng shòu gù wèi duàn qí qǐng
"是时久旱，群臣请上尊号及用乐，帝不许，而以同天节契丹使当上寿，故未断其请。
bì yán cǐ shèng dé shì zhèng dāng yǐ cǐ shì zhī qǐ bìng ba shàng shòu
弼言此盛德事，正当以此示之，乞并罢上寿。
dì cóng zhī jí rì yǔ
帝从之，即日雨。
bì yòu shàng shū yuàn yì wèi tiān jiè yuǎn jiān nìng jìn zhōng liáng
弼又上疏，愿益畏天戒，远奸佞，近忠良。
dì shǒu zhào bāo dá zhī
帝手诏褒答之。
wáng ān shí yòng shì yā bù yǔ bì hé
王安石用事，雅不与弼合。
bì dù bù néng zhēng duō chēng jí qiú tuì zhāng shù shí shàng
弼度不能争，多称疾求退，章数十上。
shén zōng jiāng xǔ zhī wèn yuē qīng jí qù shuí kě dài qīng zhě
神宗将许之，问曰："卿即去，谁可代卿者？
bì jiàn wén yàn bó shén zōng mò rán liáng jiǔ yuē wáng ān shí hé rú
"弼荐文彦博，神宗默然，良久曰："王安石何如？
bì yì mò rán
"弼亦默然。
bài wǔ níng jié dù shǐ tóng zhōng shū mén xià píng zhāng shì pàn hé nán gǎi bó zhōu
拜武宁节度使、同中书门下平章事、判河南，改亳州。
qīng miáo fǎ chū bì yǐ wèi rú shì zé cái jù yú shàng rén sàn yú xià chí bù xíng
青苗法出，弼以谓如是则财聚于上，人散于下，持不行。
tí jǔ guān zhào jì hé bì gé zhào zhǐ shì yù shǐ shān wǎn yòu qǐ fù yǒu sī jū zhì nǎi yǐ pú yè pàn rǔ zhōu
提举官赵济劾弼格诏旨，侍御史邓绾又乞付有司鞫治，乃以仆射判汝州。
ān shí yuē bì suī zé yóu bù shī fù guì
安石曰："弼虽责，犹不失富贵。
xī gǔn yǐ fāng mìng jí gòng gōng yǐ xiàng gōng liú bì jiān cǐ èr zuì zhǐ duó shǐ xiāng hé yóu jū jiān
昔鲧以方命殛，共工以象恭流，弼兼此二罪，止夺使相，何由沮奸？
dì bù dá
"帝不答。
bì yán xīn fǎ chén suǒ bù xiǎo bù kě yǐ zhì jùn
弼言："新法，臣所不晓，不可以治郡。
yuàn guī luò yǎng jí
愿归洛养疾。
xǔ zhī
"许之。
suì qǐng lǎo jiā bài sī kōng jìn fēng hán guó gōng zhì shì
遂请老，加拜司空，进封韩国公致仕。
bì suī jiā jū cháo tíng yǒu dà lì hài zhī wú bù yán
弼虽家居，朝廷有大利害，知无不言。
guō kuǐ tǎo ān nán qǐ zhào kuǐ zé lì jìn tuì yǐ quán wáng shī
郭逵讨安南，乞诏逵择利进退，以全王师；
qì dān zhēng hé dōng dì jiè yán qí bù kě xǔ
契丹争河东地界，言其不可许；
xīng wén yǒu biàn qǐ kāi guǎng yán lù
星文有变，乞开广言路；
yòu qǐng sù gǎi xīn fǎ yǐ jiě dǎo xiàn zhī jí
又请速改新法，以解倒县之急。
dì suī bù jìn yòng ér juàn lǐ bù shuāi cháng yīn ān shí yǒu suǒ jiàn míng què zhī yuē fù bì shǒu shū chēng lǎo chén wú suǒ gào sù dàn yǎng wū qiè tàn zhě jí dāng zhì yǐ
帝虽不尽用，而眷礼不衰，尝因安石有所建明，却之曰："富弼手疏称'老臣无所告诉，但仰屋窃叹'者，即当至矣。
qí jìng zhī rú cǐ
"其敬之如此。
yuán fēng sān nián wáng yáo chén zhī zǐ tóng lǎo shàng yán gù fù cān zhī zhèng shì shí dāng rén zōng fú yào cháng yǔ bì jí wén yàn bó yì lì chǔ sì huì yì rì yǒu chōu qí shì suì qǐn
元丰三年，王尧臣之子同老上言："故父参知政事时，当仁宗服药，尝与弼及文彦博议立储嗣，会翌日有瘳，其事遂寝。
dì yǐ wèn yàn bó duì yǔ tóng lǎo hé dì shǐ zhī zhì hé shí shì
"帝以问彦博，对与同老合，帝始知至和时事。
jiā bì bù zì yán yǐ wéi sī tú
嘉弼不自言，以为司徒。
liù nián bā yuè hōng nián bā shí
六年八月，薨，年八十。
shǒu fēng yí zòu shǐ qí zi shào tíng shàng zhī
手封遗奏，使其子绍庭上之。
qí dà lüè yún
其大略云：
bì xià jí wèi zhī chū xié chén nà shuō tú rèn zhī jì tīng shòu shī yí shàng wù cōng míng jìn chéng huò huàn
陛下即位之初，邪臣纳说图任之际，听受失宜，上误聪明，浸成祸患。
jīn shàng zì fǔ chén xià jí duō shì wèi huò tú lì xí chéng bì fēng zhōng cí dǎng lùn wú fù shàng dá
今上自辅臣，下及多士，畏祸图利，习成敝风，忠词谠论，无复上达。
chén lǎo bìng jiāng sǐ shàng hé gù qiú
臣老病将死，尚何顾求？
tè yǐ bù rěn shàng fù shèng míng zhé qīng gān dǎn jì āi lián yú zhōng qǔ chuí cǎi nà
特以不忍上负圣明，辄倾肝胆，冀哀怜愚忠，曲垂采纳。
qù nián yǒng lè zhī yì bīng mín sǐ wáng zhě shù shí wàn
去年永乐之役，兵民死亡者数十万。
jīn jiǔ shù wèi jiě bǎi xìng kùn qióng qǐ huì guò chǐ bài bù sī jiù huò zhī shí hu
今久戍未解，百姓困穷，岂讳过耻败不思救祸之时乎？
tiān dì zhì rén níng yǔ qiāng yí xiào qū zhí shèng fù
天地至仁，宁与羌夷校曲直胜负？
yuàn guī qí qīn dì xiū bīng xī mín shǐ guān shǎn zhī jiān shāo suì shēng lǐ
愿归其侵地，休兵息民，使关、陕之间，稍遂生理。
jiān shǎn xī zài tuán bǎo jiǎ yòu qì jiào chǎng zhōu xiàn fèng xíng shì móu xīng huǒ rén qíng huáng hài nán yǐ fù yòng bù ruò qǐn bà yǐ suí huái zhī
兼陕西再团保甲，又葺教场，州县奉行，势侔星火，人情惶骇，难以复用，不若寝罢以绥怀之。
chén zhī suǒ chén jí yú jì shì
臣之所陈，急于济事。
ruò fú yào dào zé zài shèng rén suǒ cún yǔ suǒ yòng zhī rén jūn zi xiǎo rén zhī biàn ěr
若夫要道，则在圣人所存，与所用之人君子、小人之辨耳。
bì xià shěn guān tiān xià zhī shì qǐ yǐ wéi wú zú lǜ yá
陛下审观天下之势，岂以为无足虑邪？
dì lǎn zòu zhèn dào chuò cháo sān rì nèi chū jì wén zhì diàn zèng tài wèi shì yuē wén zhōng
帝览奏震悼，辍朝三日，内出祭文致奠，赠太尉，谥曰文忠。
bì xìng zhì xiào gōng jiǎn hǎo xiū yú rén yán bì jìn jìng suī wēi guān jí bù yī yè jiàn jiē yǔ zhī kàng lǐ qì sè mù rán bú jiàn xǐ yùn
弼性至孝，恭俭好修，与人言必尽敬，虽微官及布衣谒见，皆与之亢礼，气色穆然，不见喜愠。
qí hǎo shàn jí è chū yú tiān zī
其好善嫉恶，出于天资。
cháng yán jūn zǐ yǔ xiǎo rén bìng chǔ qí shì bì bù shèng
常言："君子与小人并处，其势必不胜。
jūn zǐ bù shèng zé fèng shēn ér tuì lè dào wú mèn
君子不胜，则奉身而退，乐道无闷。
xiǎo rén bù shèng zé jiāo jié gòu shān qiān qí wàn zhé bì shèng ér hòu yǐ
小人不胜，则交结构扇，千岐万辙，必胜而后已。
dài qí dé zhì suì sì dú yú shàn liáng qiú tiān xià bù luàn bù kě de yě
迨其得志，遂肆毒于善良，求天下不乱，不可得也。
qí zhōng shēn jiē chū yú cǐ yún
"其终身皆出于此云。
yuán yòu chū pèi xiǎng shén zōng miào tíng
元祐初，配享神宗庙庭。
zhé zōng zhuàn qí bēi shǒu yuē xiǎn zhōng shàng dé mìng xué shì sū shì zhuàn wén kè zhī
哲宗篆其碑首曰："显忠尚德"，命学士苏轼撰文刻之。
shào shèng zhōng zhāng dūn zhí zhèng wèi bì dé zuì xiān dì ba pèi xiǎng
绍圣中，章惇执政，谓弼得罪先帝，罢配享。
zhì jìng kāng chū zhào fù jiù diǎn yān
至靖康初，诏复旧典焉。
shào tíng zì dé xiān xìng jìng zhòng néng shǒu jiā fǎ
绍庭字德先，性靖重，能守家法。
bì hōng liǎng nǚ yǔ xù jí shēng jiē tóng jū shào tíng dài zhī yǔ fù shí bù shū yī jiā zhī shì háo fà bù gǎn biàn zú lǐ chēng yān
弼薨，两女与婿及甥皆同居，绍庭待之与父时不殊，一家之事毫发不敢变，族里称焉。
lì zōng zhèng chéng tí jǔ sān mén bái bō niǎn yùn tōng pàn jiàng zhōu
历宗正丞、提举三门白波辇运、通判绛州。
jiàn zhōng jìng guó chū chú tí jǔ hé běi xi lù cháng píng cí yuē xī níng biàn fǎ zhī chū xiān chén yǐ bù xíng qīng miáo bèi zuì chén bù gǎn wèi cǐ guān
建中靖国初，除提举河北西路常平，辞曰："熙宁变法之初，先臣以不行青苗被罪，臣不敢为此官。
huī zōng jiā zhī zhuó cí bù yuán wài láng
"徽宗嘉之，擢祠部员外郎。
wèi jǐ chū zhī sù zhōu
未几，出知宿州。
zú nián liù shí bā
卒，年六十八。
zi zhí róu shào xīng zhōng tóng zhī shū mì yuàn shì bié yǒu chuán
子直柔，绍兴中，同知枢密院事，别有传。
wén yàn bó zì kuān fu fén zhōu jiè xiū rén
文彦博，字宽夫，汾州介休人。
qí xiān běn jìng shì yǐ bì jìn gāo zǔ jí sòng yì zǔ huì gǎi yān
其先本敬氏，以避晋高祖及宋翼祖讳改焉。
shǎo yǔ zhāng biàn gāo ruò nè cóng yǐng chāng shǐ zhào xué zhào mǔ yì zhī yuē guì rén yě
少与张昪、高若讷从颍昌史炤学，炤母异之，曰："贵人也。
dài zhī shén hòu
"待之甚厚。
jí jìn shì dì zhī yì chéng xiàn tōng pàn jiàng zhōu wèi jiān chá yù shǐ zhuǎn diàn zhōng shì yù shǐ
及进士第，知翼城县，通判绛州，为监察御史，转殿中侍御史。
xī fāng yòng bīng piān xiào yǒu jiān chén xiān tuì wàng dí bù jìn zhě dà jiàng shǒu zhuó lìng jiē shēn fù
西方用兵，偏校有监陈先退、望敌不进者，大将守著令皆申复。
yàn bó yán cǐ kě shī zhī píng jū wú shì shí ěr
彦博言："此可施之平居无事时尔。
jīn yōng bīng shù shí wàn ér jiāng quán bù zhuān bīng fǎ bù jùn jiāng hé yǐ jì
今拥兵数十万，而将权不专，兵法不峻，将何以济？
rén zōng jiā nà zhī
"仁宗嘉纳之。
huáng dé hé zhī wū liú píng jiàng lǔ yě yǐ jīn dài lù píng nú shǐ fù jǐ shuō yǐ zhèng
黄德和之诬刘平降虏也，以金带赂平奴，使附己说以证。
píng jiā èr bǎi kǒu jiē xiè xì
平家二百口皆械系。
zhào yàn bó zhì yù yú hé zhōng jū zhì de shí
诏彦博置狱于河中，鞫治得实。
dé hé dǎng yuán shèng móu fān qí yù zhì qiǎn tā yù shǐ lái
德和党援盛，谋翻其狱，至遣他御史来。
yàn bó jù bù nà yuē cháo tíng lǜ yù bù jiù gù qiǎn jūn
彦博拒不纳，曰："朝廷虑狱不就，故遣君。
jīn àn jù yǐ yi jí hái shì huò fú chéng yàn bó zhí qí jiù
今案具矣，宜亟还，事或弗成，彦博执其咎。
dé hé bìng nú zú jiù zhū
"德和并奴卒就诛。
yǐ zhí shǐ guǎn wèi hé dōng zhuǎn yùn fù shǐ
以直史馆为河东转运副使。
lín zhōu xiǎng dào huí yuǎn yín chéng hé wài yǒu táng shí gù dào fèi fú zhì yàn bó fù jì wèi zhuǎn yùn shǐ rì jiāng fù zhī wèi jí ér zú
麟州饷道回远，银城河外有唐时故道，废弗治，彦博父洎为转运使日，将复之，未及而卒。
yàn bó sì chéng fù zhì yì chǔ sù
彦博嗣成父志，益储粟。
yuán hào lái kòu wéi chéng shí rì zhī yǒu bèi jiě qù
元昊来寇，围城十日，知有备，解去。
qiān tiān zhāng gé dài zhì dōu zhuǎn yùn shǐ lián jìn lóng tú gé shū mì zhí xué shì zhī qín zhōu gǎi yì zhōu
迁天章阁待制、都转运使，连进龙图阁、枢密直学士、知秦州，改益州。
cháng jī qiú qián xiá xiè wén wài xuān shén nǎi zú cháng zhàng yī zú bù fú
尝击球钤辖廨，闻外喧甚，乃卒长杖一卒，不伏。
hū rù wèn zhuàng lìng yǐn chū yǔ zhàng yòu bù shòu fù hū rù zhǎn zhī jìng qiú nǎi guī
呼入问状，令引出与杖，又不受，复呼入斩之，竟球乃归。
zhào bài shū mì fù shǐ cān zhī zhèng shì
召拜枢密副使、参知政事。
bèi zhōu wáng zé fǎn míng gǎo tǎo zhī jiǔ bù kè
贝州王则反，明镐讨之，久不克。
yàn bó qǐng xíng mìng wèi xuān fǔ shǐ xún rì zéi kuì kǎn zé sòng jīng shī
彦博请行，命为宣抚使，旬日贼溃，槛则送京师。
bài tóng zhōng shū mén xià píng zhāng shì jí xián diàn dà xué shì
拜同中书门下平章事、集贤殿大学士。
jiàn zhāng huán hán wéi wáng ān shí děng tián tuì shǒu dào qǐ bāo quàn yǐ lì fēng sú
荐张环、韩维、王安石等恬退守道，乞褒劝以厉风俗。
yǔ shū mì shǐ páng jí yì shěng bīng fán tài wèi mín jí gěi bàn lǐn zhě hé bā wàn lùn zhě fēn rán wèi bì jù wèi dào dì yì yí yān
与枢密使庞籍议省兵，凡汰为民及给半廪者合八万，论者纷然，谓必聚为盗，帝亦疑焉。
yàn bó yuē jīn gōng sī kùn jié zhèng zuò bīng rǒng
彦博曰："今公私困竭，正坐兵冗。
tuō yǒu nán chén qǐng sǐ zhī
脱有难，臣请死之。
qí cè qì xíng guī bīng yì wú shì
"其策讫行，归兵亦无事。
jìn zhāo wén guǎn dà xué shì
进昭文馆大学士。
yù shǐ táng jiè hé qí zài shǔ rì yǐ qí jǐn jié gōng yè yīn zhī dēng yòng
御史唐介劾其在蜀日以奇锦结宫掖，因之登用。
jiè jì biǎn yàn bó yì ba wèi guān wén diàn dà xué shì zhī xǔ zhōu gǎi zhōng wǔ jūn jié dù shǐ zhī yǒng xīng jūn
介既贬，彦博亦罢为观文殿大学士、知许州，改忠武军节度使、知永兴军。
zhì hé èr nián fù yǐ lì bù shàng shū tóng zhōng shū mén xià píng zhāng shì zhāo wén guǎn dà xué shì yǔ fù bì tóng bài shì dà fū jiē yǐ dé rén wèi qìng yǔ jiàn bì chuán
至和二年，复以吏部尚书同中书门下平章事、昭文馆大学士，与富弼同拜，士大夫皆以得人为庆，语见《弼传》。
sān nián zhēng yuè dì fāng shòu cháo jí bào zuò fú rù jìn zhōng
三年正月，帝方受朝，疾暴作，扶入禁中。
yàn bó hū nèi shì shǐ zhì cōng wèn zhuàng duì yuē jìn mì bù gǎn lòu yán
彦博呼内侍史志聪问状，对曰："禁密不敢漏言。
yàn bó huà zhī yuē ěr cáo chū rù jìn tà bù lìng zǎi xiàng rú tiān zǐ qǐ jū yù hé wéi yá
"彦博叱之曰："尔曹出入禁闼，不令宰相如天子起居，欲何为邪？
zì jīn jí shì zēng sǔn bì yǐ gào bù ěr dāng háng jūn fǎ
自今疾势增损必以告，不尔，当行军法。
yòu yǔ tóng liè liú hàng fù bì móu qǐ jiào dà qìng diàn yīn liú sù diàn lú
"又与同列刘沆、富弼谋启醮大庆殿，因留宿殿庐。
zhì cōng yuē wú gù shì
志聪曰："无故事。
yàn bó yuē cǐ qǐ lùn gù shì shí yá
"彦博曰："此岂论故事时邪？
zhī kāi fēng fǔ wáng sù yè kòu gōng mén shàng biàn bù shǐ rù
"知开封府王素夜叩宫门上变，不使入；
míng dàn yán yǒu jìn zú gào dōu yú hòu yù wéi luàn
明旦言，有禁卒告都虞候欲为乱。
hàng yù bǔ zhì yàn bó zhào dōu zhǐ huī shǐ xǔ huái dé wèn dōu yú hòu hé rú rén huái dé chēng qí yuàn kě bǎo
沆欲捕治，彦博召都指挥使许怀德，问都虞候何如人，怀德称其愿可保。
yàn bó yuē rán zé zú yǒu yuàn wū zhī ěr
彦博曰："然则卒有怨，诬之耳。
dāng jí zhū zhī yǐ jìng zhòng
当亟诛之以靖众。
nǎi qǐng hàng pàn zhuàng wěi zhǎn yú jūn mén
"乃请沆判状尾，斩于军门。
xiān shì bì yòng cháo shì li zhòng chāng cè zì chán zhōu shāng hú hé chuān liù tà qú rù héng lǒng gù dào
先是，弼用朝士李仲昌策，自澶州商胡河穿六漯渠，入横垅故道。
běi jīng liú shǒu gǔ chāng cháo sù è bì yīn yuē nèi shì wǔ jì lóng lìng sī tiān guān èr rén sì zhí zhèng jù shí yú diàn tíng kàng yán guó jiā bù dàng chuān hé yú běi fāng zhì shàng tǐ bù ān
北京留守贾昌朝素恶弼，阴约内侍武继隆，令司天官二人俟执政聚时，于殿庭抗言国家不当穿河于北方，致上体不安。
yàn bó zhī qí yì yǒu suǒ zài rán wèi yǒu yǐ zhì zhī hòu shù rì èr rén yòu shàng yán qǐng huáng hòu tóng tīng zhèng yì jì lóng suǒ jiào yě
彦博知其意有所在，然未有以制之，后数日，二人又上言，请皇后同听政，亦继隆所教也。
shǐ zhì cōng yǐ qí zhuàng bái zhí zhèng
史志聪以其状白执政。
yàn bó shì ér huái zhī bù yǐ shì tóng liè ér yǒu xǐ sè xú zhào èr rén jí zhī yuē rǔ jīn rì yǒu suǒ yán hu
彦博视而怀之，不以示同列，而有喜色，徐召二人诘之曰："汝今日有所言乎？
yuē rán
"曰："然。
yàn bó yuē tiān wén biàn yì rǔ zhí suǒ dāng yán yě
"彦博曰："天文变异，汝职所当言也。
hé de zhé yù guó jiā dà shì
何得辄预国家大事？
rǔ zuì dāng zú
汝罪当族！
èr rén jù sè biàn
"二人惧，色变。
yàn bó yuē guān rǔ zhí kuáng yú ěr wèi rěn zhì rǔ zuì zì jīn wú de fù rán
彦博曰："观汝直狂愚耳，未忍治汝罪，自今无得复然。
èr rén tuì nǎi chū zhuàng shì tóng liè
"二人退，乃出状示同列。
tóng liè jiē fèn nù yuē nú gǎn ěr tiě yán hé bù zhǎn zhī
同列皆愤怒曰："奴敢尔僣言，何不斩之？
yàn bó yuē zhǎn zhī zé shì zhāng zhuó yú zhōng gōng bù ān
"彦博曰："斩之，则事彰灼，于中宫不安。
zhòng jiē yuē shàn
"众皆曰："善。
jì ér yì qiǎn sī tiān guān dìng liù tà fāng wèi fù shǐ èr rén wǎng
"既而议遣司天官定六漯方位，复使二人往。
jì lóng bái qǐng liú zhī yàn bó yuē bǐ běn bù gǎn wàng yán yǒu jiào zhī zhě ěr
继隆白请留之，彦博曰："彼本不敢妄言，有教之者耳。
jì lóng mò bù gǎn duì
"继隆默不敢对。
èr rén zhì liù tà kǒng zhì qián zuì gèng yán liù tà zài dōng běi fēi zhèng běi yě
二人至六漯，恐治前罪，更言六漯在东北，非正北也。
dì jí yù yàn bó děng shǐ guī dì
帝疾愈，彦博等始归第。
dàng shì shí jīng shī yè yè lài yàn bó bì chí zhòng zhòng xīn yǐ ān
当是时，京师业业，赖彦博、弼持重，众心以安。
hàng mì bái dì yuē bì xià wéi yù shí yàn bó shàn zhǎn gào fǎn zhě
沆密白帝曰："陛下违豫时，彦博擅斩告反者。
yàn bó wén zhī yǐ hàng pàn chéng dì yì nǎi jiě
"彦博闻之，以沆判呈，帝意乃解。
yù shǐ wú zhōng fù qǐ zhào hái táng jiè
御史吴中复乞召还唐介。
yàn bó yīn yán jiè qǐng wèi yù shǐ yán chén shì duō zhōng chén bìng qí jiān suī yǒu fēng wén zhī wù rán dāng shí zé zhī tài shēn qǐng rú zhōng fù zòu
彦博因言，介顷为御史，言臣事多中臣病，其间虽有风闻之误，然当时责之太深，请如中复奏。
shí yǐ yàn bó wèi hòu dé
时以彦博为厚德。
jiǔ zhī yǐ hé yáng sān chéng jié dù shǐ tóng píng zhāng shì pàn hé nán fǔ fēng lù guó gōng gǎi zhèn bǎo píng pàn dà míng fǔ
久之，以河阳三城节度使同平章事、判河南府，封潞国公，改镇保平、判大名府。
yòu gǎi zhèn chéng dé qiān shàng shū zuǒ pú yè pàn tài yuán fǔ
又改镇成德，迁尚书左仆射、判太原府。
é fù zhèn bǎo píng pàn hé nán
俄复镇保平、判河南。
dīng mǔ yōu yīng zōng jí wèi qǐ fù chéng dé jūn jié dù shǐ sān shàng biǎo qǐ zhōng sàng xǔ zhī
丁母忧，英宗即位，起复成德军节度使，三上表乞终丧，许之。
chū rén zōng zhī bù yù yě yàn bó yǔ fù bì děng qǐ lì chǔ sì
初，仁宗之不豫也，彦博与富弼等乞立储嗣。
rén zōng xǔ yān ér hòu gōng jiāng yǒu jiù guǎn zhě gù qí shì huǎn
仁宗许焉，而后宫将有就馆者，故其事缓。
yǐ ér yàn bó qù wèi qí hòu bì yì yǐ yōu qù
已而彦博去位，其后弼亦以忧去。
yàn bó jì fú què fù yǐ gù guān pàn hé nán yǒu zhào rù jìn
彦博既服阕，复以故官判河南，有诏入觐。
yīng zōng yuē zhèn zhī lì qīng zhī lì yě
英宗曰："朕之立，卿之力也。
yàn bó sǒng rán duì yuē bì xià rù jì dà tǒng nǎi xiān dì shèng yì huáng tài hòu xié zàn zhī lì chén hé wén lì zhī yǒu
"彦博竦然对曰："陛下入继大统，乃先帝圣意，皇太后协赞之力，臣何闻力之有？
jiān bì xià dēng chǔ zuǎn jí zhī shí chén fāng zài wài jiē hán qí děng chéng shèng zhì shòu gù mìng chén wú yǔ yān
兼陛下登储纂极之时，臣方在外，皆韩琦等承圣志受顾命，臣无与焉。
dì yuē bèi wén shǐ yì qīng yú zhèn yǒu ēn
"帝曰："备闻始议，卿于朕有恩。
yàn bó xùn bì bù gǎn dāng
"彦博逊避不敢当。
dì yuē zàn fán xi xíng jí zhào hái yǐ
帝曰："暂烦西行，即召还矣。
xún chú shì zhōng xǐ zhèn huái nán pàn yǒng xīng jūn rù wèi shū mì shǐ jiàn nán xi chuān jié dù shǐ
"寻除侍中，徙镇淮南、判永兴军，入为枢密使、剑南西川节度使。
xī níng èr nián xiāng chén shēng zhī zhào yàn bó cháo tíng zōng chén qí lìng shēng zhī wèi yàn bó xià yǐ chēng yù xián zhī yì
熙宁二年，相陈升之，诏："彦博朝廷宗臣，其令升之位彦博下，以称遇贤之意。
yàn bó yuē guó cháo shū mì shǐ wú wèi zǎi xiàng shàng zhě dú cáo lì yòng cháng zài wáng céng zhāng zhī bái shàng
"彦博曰："国朝枢密使，无位宰相上者，独曹利用尝在王曾、张知白上。
chén tiǎn zhī lǐ yì bù gǎn xiào lì yòng suǒ wéi yǐ wěn cháo zhe
臣忝知礼义，不敢效利用所为，以紊朝著。
gù cí nǎi zhǐ
"固辞乃止。
xià rén fàn dà shùn qìng shuài li fù guī yǐ chén tú fāng lüè shòu qián xiá li xìn děng cù shǐ chū zhàn
夏人犯大顺，庆帅李复圭以陈图方略授钤辖李信等，趣使出战。
jí bài nǎi wàng zòu xìn zuì
及败，乃妄奏信罪。
yàn bó bào qí fēi zǎi xiàng wáng ān shí qū zhū xìn děng qín rén yuān zhī
彦博暴其非，宰相王安石曲诛信等，秦人冤之。
qìng zhōu bīng luàn yàn bó yán yú dì yuē cháo tíng xíng shì wu hé rén xīn yi jiān cǎi zhòng lùn yǐ jìng zhòng wèi xiān
庆州兵乱，彦博言于帝曰："朝廷行事，务合人心，宜兼采众论，以静重为先。
bì xià lì jīng qiú zhì ér rén xīn wèi ān gài gēng zhāng zhī guò yě
陛下厉精求治，而人心未安，盖更张之过也。
zǔ zōng fǎ wèi bì jiē bù kě xíng dàn yǒu piān ér bù jǔ zhī bì ěr
祖宗法未必皆不可行，但有偏而不举之敝尔。
ān shí zhī wèi jǐ fā fèn rán pái zhī yuē qiú qù mín hài hé wéi bù kě
"安石知为己发，奋然排之曰："求去民害，何为不可？
ruò wàn shì huī cuǒ nǎi xī jìn zhī fēng hé yì yú zhì
若万事隳脞，乃西晋之风，何益于治？
yù shǐ zhāng shāng yīng yù fù ān shí zhí shū mì shǐ tā shì yǐ yáo yàn bó zuò bù shí biǎn
"御史张商英欲附安石，摭枢密使他事以摇彦博，坐不实贬。
yàn bó zài shū fǔ jiǔ nián yòu yǐ jí lùn shì yì sī jiān mài guǒ shí sǔn guó tǐ liǎn mín yuàn wèi ān shí suǒ è lì yǐn qù
彦博在枢府九年，又以极论市易司监卖果实，损国体敛民怨，为安石所恶，力引去。
bài sī kōng hé dōng jié dù shǐ pàn hé yáng xǐ dà míng fǔ
拜司空、河东节度使、判河阳，徙大名府。
shēn suī zài wài ér dì juàn yǒu jiā
身虽在外，而帝眷有加。
shí jiān sī duō xīn jìn shào nián zhuǎn yùn pàn guān wāng fǔ zhī zhé zòu yàn bó bù shì shì dì pī qí zòu yǐ fù yàn bó yuē yǐ shì zhōng jiù dé gù fán wò hù běi mén xì wù bù bì láo xīn
时监司多新进少年，转运判官汪辅之辄奏彦博不事事，帝批其奏以付彦博曰："以侍中旧德，故烦卧护北门，细务不必劳心。
fǔ zhī xiǎo chén gǎn ěr wú lǐ jiāng bié yǒu chǔ zhì
辅之小臣，敢尔无礼，将别有处置。
wèi jǐ bà qù
"未几，罢去。
chū xuǎn rén yǒu li gōng yì zhě qǐng yǐ tiě lóng zhǎo zhì hé huàn zhě huáng huái xìn yán qí zhì wèi jùn chuān pá tiān xià zhǐ xiào yǐ wéi ér xì ān shí dú xìn zhī qiǎn dōu shuǐ chéng fàn zi yuān xíng qí fǎ
初，选人有李公义者，请以铁龙爪治河，宦者黄怀信沿其制为浚川杷，天下指笑以为儿戏，安石独信之，遣都水丞范子渊行其法。
zi yuān zòu yòng pá zhī gōng shuǐ xī guī gù dào tuì chū mín tián shù wàn qǐng
子渊奏用杷之功，水悉归故道，退出民田数万顷。
zhào dà míng hé shí yàn bó yán hé fēi pá kě jùn suī shén yú zhī rén jiē zhī wú yì chén bù gǎn léi tóng wǎng shàng
诏大名核实，彦博言："河非杷可浚，虽甚愚之人，皆知无益，臣不敢雷同罔上。
shū zhì dì bú yuè fù qiǎn zhī zhì gào xióng běn děng xíng shì rú yàn bó yán
"疏至，帝不悦，复遣知制诰熊本等行视，如彦博言。
zi yuān nǎi qǐng jìn yán běn děng jiàn ān shí ba yì yàn bó fù xiāng gù fù huì qí shuō
子渊乃请觐，言本等见安石罢，意彦博复相，故傅会其说。
yù shǐ cài què yì lùn běn fèng shǐ wú zhuàng
御史蔡确亦论本奉使无状。
běn děng jiē dé zuì dú yàn bó wù wèn
本等皆得罪，独彦博勿问。
xún jiā sī tú
寻加司徒。
yuán fēng sān nián bài tài wèi fù pàn hé nán
元丰三年，拜太尉，复判河南。
yú shì wáng tóng lǎo yán zhì hé zhōng yì chǔ sì shì yàn bó shì rù cháo shén zōng wèn zhī yàn bó yǐ qián duì yīng zōng zhě fù yú dì yuē xiān dì tiān mìng suǒ zài shén qì yǒu guī shí rén zǔ zhī zi zhī míng cí shèng yōng yòu zhī lì chén děng hé gōng
于是王同老言至和中议储嗣事，彦博适入朝，神宗问之，彦博以前对英宗者复于帝曰："先帝天命所在，神器有归，实仁祖知子之明，慈圣拥佑之力，臣等何功？
dì yuē suī yún tiān mìng yì xì rén móu
"帝曰："虽云天命，亦系人谋。
qīng shēn hòu bù fá shàn yīn dé rú bǐng jí zhēn dìng cè shè jì chén yě
卿深厚不伐善，阴德如丙吉，真定策社稷臣也。
yàn bó yuē rú zhōu bó huò guāng shì wèi dìng cè
"彦博曰："如周勃、霍光，是为定策。
zì zhì hé yǐ lái zhōng wài zhī chén xiàn yán shén zhòng chén děng suī cháng yǒu qǐng fú guǒ xíng
自至和以来，中外之臣献言甚众，臣等虽尝有请，弗果行。
qí hòu hán qí děng qì jiù dà shì gài qí gōng yě
其后韩琦等讫就大事，盖琦功也。
dì yuē fā duān wéi nán shì shí rén zǔ yì yǐ dìng jiā yòu zhī mò zhǐ shēn qián zhào ěr
"帝曰："发端为难，是时仁祖意已定，嘉祐之末，止申前诏尔。
zhèng rú bǐng jí huò guāng bù xiāng yǎn yě
正如丙吉、霍光，不相掩也。
suì jiā yàn bó liǎng zhèn jié dù shǐ cí bù bài
"遂加彦博两镇节度使，辞不拜。
jiāng xíng cì yàn qióng lín yuàn liǎng qiǎn zhōng yè zhě yí shī zǔ dào dāng shì róng zhī
将行，赐宴琼林苑，两遣中谒者遗诗祖道，当世荣之。
wáng zhōng zhèng jīng zhì biān shì suǒ guò chēng shòu mì zhǐ mù jìn bīng jiāng zhī ér xi
王中正经制边事，所过称受密旨募禁兵，将之而西。
yàn bó yǐ wú zhào jù zhī zhōng zhèng yì bù gǎn mù ér qù
彦博以无诏拒之，中正亦不敢募而去。
jiǔ zhī qǐng lǎo yǐ tài shī zhì shì jū luò yáng
久之，请老，以太师致仕，居洛阳。
yuán yòu chū sī mǎ guāng jiàn yàn bó sù dé yuán lǎo yi qǐ yǐ zì fǔ
元祐初，司马光荐彦博宿德元老，宜起以自辅。
xuān rén hòu jiāng yòng wèi sān xǐng zhǎng guān ér yán shì zhě yǐ wéi bù kě jí mìng píng zhāng jūn guó zhòng shì liù rì yī zhāo yī yuè liǎng fù jīng yán ēn lǐ shén wò
宣仁后将用为三省长官，而言事者以为不可，及命平章军国重事，六日一朝，一月两赴经筵，恩礼甚渥。
rán yàn bó wú suì bù qiú tuì jū wǔ nián fù zhì shì
然彦博无岁不求退，居五年，复致仕。
shào shèng chū zhāng dūn bǐng zhèng yán zhě lùn yàn bó péng fù sī mǎ guāng dǐ huǐ xiān liè jiàng tài zǐ shǎo bǎo
绍圣初，章惇秉政，言者论彦博朋附司马光，诋毁先烈，降太子少保。
zú nián jiǔ shí èr
卒，年九十二。
chóng níng zhōng yù yuán yòu dǎng jí
崇宁中，预元祐党籍。
hòu tè mìng chū jí zhuī fù tài shī shì yuē zhōng liè
后特命出籍，追复太师，谥曰忠烈。
yàn bó dǎi shì sì cháo rèn jiàng xiàng wǔ shí nián míng wén sì yí
彦博逮事四朝，任将相五十年，名闻四夷。
yuán yòu jiān qì dān shǐ yē lǜ yǒng chāng liú xiāo lái pìn sū shì guǎn kè yǔ shǐ rù jìn wàng jiàn yàn bó yú diàn mén wài què lì gǎi róng yuē cǐ lù gōng yě xié
元祐间，契丹使耶律永昌、刘霄来聘，苏轼馆客，与使入觐，望见彦博于殿门外，却立改容曰："此潞公也邪？
wèn qí nián yuē hé zhuàng yě
"问其年，曰："何壮也！
shì yuē shǐ zhě jiàn qí róng wèi wén qí yǔ
轼曰："使者见其容，未闻其语。
qí zōng lǐ shù wù suī jīng liàn shào nián yǒu bù rú
其综理庶务，虽精练少年有不如；
qí guàn chuān gǔ jīn suī zhuān mén míng jiā yǒu bù dǎi
其贯穿古今，虽专门名家有不逮。
shǐ zhě gǒng shǒu yuē tiān xià yì rén yě
"使者拱手曰："天下异人也。
jì guī luò xī qiāng shǒu lǐng wēn xī xīn yǒu míng mǎ qǐng yú biān lì yuàn yǐ kuì yàn bó zhào xǔ zhī
"既归洛，西羌首领温溪心有名马，请于边吏，愿以馈彦博，诏许之。
qí wèi wài guó suǒ jìng rú cǐ
其为外国所敬如此。
yàn bó suī qióng guì jí fù ér píng jū jiē wù qiān xià zūn dé lè shàn rú kǒng bù jí
彦博虽穷贵极富，而平居接物谦下，尊德乐善，如恐不及。
qí zài luò yě luò rén shào yōng chéng hào xiōng dì jiē yǐ dào zì zhòng bīn jiē zhī rú bù yī jiāo
其在洛也，洛人邵雍、程颢兄弟皆以道自重，宾接之如布衣交。
yǔ fù bì sī mǎ guāng děng shí sān rén yòng bái jū yì jiǔ lǎo huì gù shì zhì jiǔ fù shī xiāng lè xù chǐ bù xù guān wèi táng huì xiàng qí zhōng wèi zhī luò yáng qí yīng huì hào shì zhě mò bù mù zhī
与富弼、司马光等十三人，用白居易九老会故事，置酒赋诗相乐，序齿不序官，为堂，绘像其中，谓之"洛阳耆英会"，好事者莫不慕之。
shén zōng dǎo luò tōng biàn ér zhǔ zhě è jué luò shuǐ bù shǐ rù chéng zhōng luò rén pō huàn kǔ zhī
神宗导洛通汴，而主者遏绝洛水，不使入城中，洛人颇患苦之。
yàn bó yīn zhōng shǐ liú wéi jiǎn zhì luò yǔ qí gù wéi jiǎn yǐ wén
彦博因中使刘惟简至洛，语其故，惟简以闻。
zhào lìng tōng xíng rú chū suì wèi luò chéng wú qióng zhī lì
诏令通行如初，遂为洛城无穷之利。
yàn bó bā zǐ jiē lì yào guān
彦博八子，皆历要官。
dì liù zǐ jí fu chū yǐ dà lǐ píng shì zhí shǐ guǎn yǔ xíng shù xiāng shàn
第六子及甫，初以大理评事直史馆，与邢恕相善。
yuán yòu chū wèi lì bù yuán wài láng yǐ zhí lóng tú gé zhī tóng zhōu
元祐初，为吏部员外郎，以直龙图阁知同州。
yàn bó píng zhāng jūn guó jí fu yóu yòu sī yuán wài láng yǐn xián gǎi wèi wèi guāng lù shǎo qīng
彦博平章军国，及甫由右司员外郎引嫌改卫尉、光禄少卿。
yàn bó zài zhì shì jí fu zhī hé yáng zhào wèi tài pú qīng quán gōng bù shì láng ba wèi jí xián diàn xiū zhuàn tí jǔ míng dào gōng
彦博再致仕，及甫知河阳，召为太仆卿，权工部侍郎，罢为集贤殿修撰、提举明道宫。
cài wèi xíng shù chí jí fu sī shū zào liáng dào liú zhì zhī bàng dǎi yì zhào yù jí fu yǒu hàn yú yuán yòu cóng ér shí zhī yì zuò duó zhí
蔡渭、邢恕持及甫私书造梁焘、刘挚之谤，逮诣诏狱，及甫有憾于元祐，从而实之，亦坐夺职。
wèi jǐ fù zhī zú
未几，复之，卒。
lùn yuē guó jiā dāng lóng shèng zhī shí qí dà chén bì yǒu qí ài zhī fú tuī qí yǒu yú zú pí dāng shì
论曰：国家当隆盛之时，其大臣必有耆艾之福，推其有余，足芘当世。
fù bì zài méng qì dān néng shǐ nán běi zhī mín shù shí nián bú jiàn bīng gé
富弼再盟契丹，能使南北之民数十年不见兵革。
rén rén zhī yán qí lì bó zāi
仁人之言，其利博哉！
wén yàn bó lì cháo duān zhòng gù pàn yǒu wēi yuǎn rén lái cháo yǎng wàng fēng cǎi qí dé wàng gù zú yǐ zhé chōng yù wǔ yú qiān lǐ zhī biǎo yǐ
文彦博立朝端重，顾盼有威，远人来朝，仰望风采，其德望固足以折冲御侮于千里之表矣。
zhì yú gōng zhōng zhí liàng lín shì guǒ duàn jiē yǒu dà chén zhī fēng yòu jiē xiǎng gāo shòu yú chéng píng zhī qiū
至于公忠直亮，临事果断，皆有大臣之风，又皆享高寿于承平之秋。
zhì hé yǐ lái jiàn shì dà jì gōng chéng tuì jū cháo yě yǐ zhòng
至和以来，建是大计，功成退居，朝野倚重。
xī fēng ér jiàng bì yàn bó xiāng jì shuāi lǎo xiān rén wú jì shàn lèi lún xū ér sòng yè shuāi yǐ
熙、丰而降，弼、彦博相继衰老，𪫺人无忌，善类沦胥，而宋业衰矣！
shū yuē fān fān liáng shì lǚ lì jì qiān wǒ shàng yǒu zhī
《书》曰："番番良士，膂力既愆，我尚有之。
qǐ bù xìn rán zāi
"岂不信然哉！