dào xué èr chéng shì mén rén
◎道学二（程氏门人）
liú xuàn li xū xiè liáng zuǒ yóu cù zhāng yì sū bǐng yǐn tūn yáng shí luō cóng yàn li tōng
○刘绚李吁谢良佐游酢张绎苏昞尹焞杨时罗从彦李侗
liú xuàn zì zhì fu cháng shān rén
刘绚字质夫，常山人。
yǐ yīn wéi shòu ān zhǔ bù zhǎng zǐ lìng dū gōng jiā bū fù bù jiǎ biān pū ér jí
以荫为寿安主簿、长子令，督公家逋赋，不假鞭扑而集。
suì dà hàn fǔ qiǎn lì shì shāng suǒ juān cái shén èr xuàn lì zhēng bù dé fēng hái qí jié qǐng yì zhī
岁大旱，府遣吏视伤所，蠲财什二，绚力争不得，封还其楬，请易之。
fù bì tàn yuē zhēn xiàn lìng yě
富弼叹曰："真县令也。
yuán yòu chū hán wéi jiàn qí jīng míng xíng xiū wèi jīng zhào fǔ jiào shòu
"元祐初，韩维荐其经明行修，为京兆府教授。
wáng yán sōu zhū guāng tíng yòu jiàn wèi tài xué bó shì zú yú guān
王岩叟、朱光庭又荐为太学博士，卒于官。
xuàn lì xué bù juàn zuì míng yú chūn qiū
绚力学不倦，最明于《春秋》。
chéng hào měi wéi rén yán tā rén zhī xué mǐn zé yǒu yǐ wèi yì bǎo yě ruò xuàn zhě wú wú yí yān
程颢每为人言："他人之学，敏则有矣，未易保也，若绚者，吾无疑焉。
li xū zì duān bó luò yáng rén
李吁字端伯，洛阳人。
dēng jìn shì dì
登进士第。
yuán yòu zhōng wèi mì shū shěng jiào shū láng zú
元祐中为秘书省校书郎，卒。
chéng yí wèi qí cái qì kě yǐ dà shòu jí wáng yě jì zhī yǐ wén yuē zì yǔ xiōng dì chàng míng dào xué néng shǐ xué zhě shì fǎng ér xìn cóng zhě xū yǔ liú xuàn yǒu yān
程颐谓其才器可以大受，及亡也，祭之以文曰："自予兄弟倡明道学，能使学者视仿而信从者，吁与刘绚有焉。
xiè liáng zuǒ zì xiǎn dào shòu chūn shàng cài rén
谢良佐字显道，寿春上蔡人。
yǔ yóu cù lǚ dà lín yáng shí zài chéng mén hào sì xiān shēng
与游酢、吕大临、杨时在程门，号"四先生"。
dēng jìn shì dì
登进士第。
jiàn zhōng jìng guó chū guān jīng shī zhào duì wǔ zhǐ qù
建中靖国初，官京师，召对，忤旨去。
jiān xī jīng zhú mù chǎng zuò kǒu yǔ xì zhào yù fèi wèi mín
监西京竹木场，坐口语系诏狱，废为民。
liáng zuǒ jì wèn gāi shàn duì rén chēng yǐn qián shǐ zhì bù chà yī zì
良佐记问该赡，对人称引前史，至不差一字。
shì yǒu wèi chè zé sǎng yǒu cǐ
事有未彻，则颡有泚。
yǔ chéng yí bié yī nián fù lái jiàn wèn qí suǒ jìn yuē dàn qù de yī qín zì ěr
与程颐别一年，复来见，问其所进，曰："但去得一'矜'字尔。
yí xǐ wèi zhū guāng tíng yuē shì zi lì xué qiē wèn ér jìn sī zhě yě
"颐喜，谓朱光庭曰："是子力学，切问而近思者也。
suǒ zhe lún yǔ shuō xíng yú shì
"所著《论语说》行于世。
yóu cù zì dìng fu jiàn zhōu jiàn yáng rén
游酢字定夫，建州建阳人。
yǔ xiōng chún yǐ wén xíng zhī míng suǒ jiāo jiē tiān xià shì
与兄醇以文行知名，所交皆天下士。
chéng yí jiàn zhī jīng shī wèi qí zī kě yǐ jìn dào
程颐见之京师，谓其资可以进道。
chéng hào xìng fú gōu xué zhāo shǐ yì yè jǐn qì qí xué ér xué yān
程颢兴扶沟学，招使肄业，尽弃其学而学焉。
dì jìn shì diào xiāo shān wèi
第进士，调萧山尉。
jìn chén jiàn qí xián zhào wèi tài xué lù
近臣荐其贤，召为太学录。
qiān bó shì yǐ fèng qīn bù biàn qiú zhī hé qīng xiàn
迁博士，以奉亲不便，求知河清县。
fàn chún rén shǒu yǐng chāng fǔ pì fǔ jiào shòu
范纯仁守颍昌府，辟府教授。
chún rén rù xiàng fù wèi bó shì
纯仁入相，复为博士。
qiān shū qí zhōu quán zhōu pàn guān
签书齐州、泉州判官。
wǎn de jiān chá yù shǐ lì zhī hàn yáng jūn hé shū háo sān zhōu ér zú
晚得监察御史，历知汉阳军、和舒濠三州而卒。
zhāng yì zì sī shū hé nán shòu ān rén
张绎字思叔，河南寿安人。
jiā shèn wēi nián zhǎng wèi zhī xué yōng lì yú shì chū wén yì guān chuán hū shēng xīn mù zhī wèn rén yuē hé yǐ de cǐ
家甚微，年长未知学，佣力于市，出闻邑官传呼声，心慕之，问人曰："何以得此？
rén yuē cǐ dú shū suǒ zhì ěr
"人曰："此读书所致尔。
jí fā fèn lì xué suì yǐ wén míng
"即发愤力学，遂以文名。
yù xiāng lǐ jì xié wèi kē jǔ zhī xí bù zú wèi cháng yóu sēng shè jiàn sēng dào jiè jiāng zhù fā cóng zhī
预乡里计偕，谓科举之习不足为，尝游僧舍，见僧道楷，将祝发从之。
shí zhōu xíng jǐ guān hé nán jǐng zhī yuē hé wéi shě shèng rén zhī xué ér xué fó
时周行己官河南，警之曰："何为舍圣人之学而学佛？
yì rì chéng xiān shēng guī kě shī yě
异日程先生归，可师也。
huì chéng yí hái zì fú nǎi wǎng shòu yè yí shǎng qí yǐng wù
"会程颐还自涪，乃往受业，颐赏其颖悟。
dú mèng zǐ zhì shì bù wàng zài gōu hè yǒng shì bù wàng sàng qí yuán kǎi rán ruò yǒu de
读《孟子》"志士不忘在沟壑，勇士不忘丧其元"，慨然若有得。
wèi jí shì ér zú
未及仕而卒。
yí cháng yán wú wǎn dé èr shì wèi yì yǔ yǐn tūn yě
颐尝言"吾晚得二士"，谓绎与尹焞也。
sū bǐng zì jì míng wǔ gōng rén
苏昞字季明，武功人。
shǐ xué yú zhāng zài ér shì èr chéng zú yè
始学于张载，而事二程卒业。
yuán yòu mò lǚ dà zhōng jiàn zhī qǐ bù yī wèi tài cháng bó shì
元祐末，吕大中荐之，起布衣为太常博士。
zuò yuán fú shàng shū rù xié jí biān guǎn ráo zhōu zú
坐元符上书入邪籍，编管饶州，卒。
yǐn tūn zì yàn míng yī zì dé chōng shì wèi luò rén
尹焞字彦明，一字德充，世为洛人。
zēng zǔ zhòng xuān qī zǐ ér èr zi yǒu míng zhǎng zǐ yuán zì zi jiàn shì wèi hé nèi xiān shēng
曾祖仲宣七子，而二子有名：长子源字子渐，是谓河内先生；
cì zǐ zhū zì shī lǔ shì wèi hé nán xiān shēng
次子洙字师鲁，是谓河南先生。
yuán shēng lín guān zhì yú bù yuán wài láng
源生林，官至虞部员外郎。
lín shēng tūn
林生焞。
shǎo shī shì chéng yí cháng yìng jǔ fā cè yǒu zhū yuán yòu zhū chén yì tūn yuē ǎi shàng kě yǐ gàn lù hū zāi
少师事程颐，尝应举，发策有诛元祐诸臣议，焞曰："噫，尚可以干禄乎哉！
bú duì ér chū gào yí yuē tūn bù fù yīng jìn shì jǔ yǐ
"不对而出，告颐曰："焞不复应进士举矣。
yí yuē zi yǒu mǔ zài
"颐曰："子有母在。
huǒ xiǎng guī gào qí mǔ chén mǔ yuē wú zhī rǔ yǐ shàn yǎng bù zhī rǔ yǐ lù yǎng
"〈火享〉归告其母陈，母曰："吾知汝以善养，不知汝以禄养。
yí wén zhī yuē xián zāi mǔ yě
"颐闻之曰："贤哉母也！
yú shì zhōng shēn bù jiù jǔ
"于是终身不就举。
tūn zhī cóng shī yǔ hé nán zhāng yì tóng shí yì yǐ gāo shí tūn yǐ dǔ xíng
焞之从师，与河南张绎同时，绎以高识，焞以笃行。
yí jì méi tūn jù cóng luò zhōng fēi diào sāng wèn jí bù chū hù shì dà fū zōng yǎng zhī
颐既没，焞聚从洛中，非吊丧问疾不出户，士大夫宗仰之。
jìng kāng chū zhǒng shī dào jiàn tūn dé xíng kě bèi quàn jiǎng zhào zhì jīng shī bù yù liú cì hào hé jìng chǔ shì
靖康初，种师道荐焞德行可备劝讲，召至京师，不欲留，赐号和靖处士。
hù bù shàng shū méi zhí lǐ yù shǐ zhōng chéng lǚ hǎo wèn hù bù shì láng shào pǔ zhōng shū shè rén hú ān guó hé zòu hé nán bù yī yǐn tūn xué qióng gēn běn dé bèi zhōng hé yán dòng kě yǐ shī fǎ qì shí kě yǐ rèn dà jìn shì zhāo yán zhī shì wú chū qí yòu zhě
户部尚书梅执礼、御史中丞吕好问、户部侍郎邵溥、中书舍人胡安国合奏："河南布衣尹焞学穷根本，德备中和，言动可以师法，器识可以任大，近世招延之士无出其右者。
cháo tíng tè zhào ér mìng chǔ shì yǐ guī shǐ tūn tāo cáng guó qì bù wéi shí yòng wèi fù bì xià cè xí qiú xián zhī yì
朝廷特召，而命处士以归，使焞韬藏国器，不为时用，未副陛下侧席求贤之意。
wàng tè jiā shí zhuó yǐ wèi shì dà fū zhī wàng
望特加识擢，以慰士大夫之望。
bù bào
"不报。
cì nián jīn rén xiàn luò tūn hé mén bèi hài tūn sǐ fù sū mén rén yú zhì shān gǔ zhōng ér miǎn
次年，金人陷洛，焞阖门被害，焞死复苏，门人舁置山谷中而免。
liú yù mìng wěi shuài zhào bīn yǐ lǐ pìn tūn bù cóng zé yǐ bīng kǒng zhī
刘豫命伪帅赵斌以礼聘焞，不从则以兵恐之。
tūn zì shāng zhōu bēn shǔ zhì láng de chéng yí yì zhuàn shí guà yú qí mén rén lǚ jī zhōng yòu de quán běn yú qí xù xíng chún bài ér shòu zhī
焞自商州奔蜀，至阆，得程颐《易传》十卦于其门人吕稽中，又得全本于其婿邢纯，拜而受之。
shào xīng sì nián zhǐ yú fú
绍兴四年，止于涪。
fú yí dú yì de yě pì sān wèi zhāi yǐ jū bāng rén bù shí qí miàn
涪，颐读《易》地也，辟三畏斋以居，邦人不识其面。
shì dú fàn chōng jǔ tūn zì dài shòu zuǒ xuān jiào láng chōng chóng zhèng diàn shuō shū yǐ jí cí
侍读范冲举焞自代，授左宣教郎，充崇政殿说书，以疾辞。
fàn chōng zòu gěi wǔ bǎi jīn wéi xíng zī qiǎn cáo chén fèng zhào zhì fú qīn qiǎn
范冲奏给五百金为行资，遣漕臣奉诏至涪亲遣。
liù nián shǐ jiù dào zuò wén jì yí ér hòu xíng
六年，始就道，作文祭颐而后行。
xiān shì chóng níng yǐ lái jìn gù yuán yòu xué shù gāo zōng dù jiāng shǐ zhào yáng shí zhì cóng bān zhào hú ān guó jū gěi shè fàn chōng zhū zhèn jù zài jiǎng xí jiàn tūn shén lì
先是，崇宁以来，禁锢元祐学术，高宗渡江，始召杨时置从班，召胡安国居给舍，范冲、朱震俱在讲席，荐焞甚力。
jì zhào ér zuǒ sī jiàn gōng fǔ shàng shū gōng chéng shì zhī xué qǐ jiā bǐng jué
既召，而左司谏公辅上疏攻程氏之学，乞加屏绝。
tūn zhì jiǔ jiāng shàng zòu yuē chén liáo shàng yán chéng yí zhī xué huò luàn tiān xià
焞至九江，上奏曰："臣僚上言，程颐之学惑乱天下。
tūn shí shī yí chuí èr shí nián xué zhī jì zhuān zì xìn shén dǔ
焞实师颐垂二十年，学之既专，自信甚笃。
shǐ tūn làn liè jīng yán qí suǒ fū yì bù guò wén yú shī zhě
使焞滥列经筵，其所敷绎，不过闻于师者。
shě qí suǒ xué shì qī jūn fù jiā yǐ jí bìng shuāi hào bù néng zhī chí
舍其所学，是欺君父，加以疾病衰耗，不能支持。
suì liú bù jìn
"遂留不进。
hú ān guó fèng cí jū héng yáng shàng shū yán yù shǐ xué zhě dǎo zhōng yōng shī kǒng mèng ér jìn bù cóng chéng yí zhī xué shì rù shì ér bù yóu hù
胡安国奉祠居衡阳，上书言："欲使学者蹈中庸，师孔、孟，而禁不从程颐之学，是入室而不由户。
zhū zhèn yǐn jí gào qù shí zhào dǐng qù wèi zhāng jùn dú xiāng yú shì zhào ān guó bǐ yǐ nèi cí jiān shì dú ér shàng zhāng jiàn tūn yán qí jù liú yù zhī jié qiě wèi qí suǒ xué suǒ yǎng yǒu dà guò rén zhě qǐ lìng jiāng zhōu shǒu chén jí sù jīn sòng zhì guó mén
朱震引疾告去，时赵鼎去位，张浚独相，于是召安国，俾以内祠兼侍读，而上章荐焞，言其拒刘豫之节，且谓其所学所养有大过人者，乞令江州守臣疾速津送至国门。
fù yǐ jí cí shàng yuē tūn kě wèi tián tuì yǐ
复以疾辞，上曰："焞可谓恬退矣。
zhào yǐ mì shū láng jiān shuō shū qù qǐ zhī tūn shǐ rù jiàn jiù zhí
"诏以秘书郎兼说书，趣起之，焞始入见就职。
bā nián chú mì shū shǎo jiān wèi jǐ lì cí qiú qù
八年，除秘书少监，未几，力辞求去。
shàng yǔ cān zhī zhèng shì liú dà zhōng yuē tūn wèi lùn suǒ xué yuān yuán zú wèi hòu jìn jīn shì bān liè de lǎo chéng rén yì shì cháo tíng qì xiàng
上语参知政事刘大中曰："焞未论所学渊源，足为后进矜式，班列得老成人，亦是朝廷气象。
nǎi yǐ tūn zhí huī yóu gé zhǔ guǎn wàn shòu guān liú shì jīng yán
"乃以焞直徽猷阁，主管万寿观，留侍经筵。
zī shàn táng yì shàn zhū zhèn jí jí jiàn tūn zì dài
资善堂翊善朱震疾亟，荐焞自代。
fǔ chén rù zòu shàng cǎn rán yuē yáng shí wù gù hú ān guó yǔ zhèn yòu wáng zhèn tòng xī zhī
辅臣入奏，上惨然曰："杨时物故，胡安国与震又亡，朕痛惜之。
zhào dǐng yuē yǐn tūn xué wèn yuān yuán kě yǐ jì zhèn
"赵鼎曰："尹焞学问渊源，可以继震。
shàng zhǐ zòu dú yuē zhèn yì jiàn tūn dài zī shàn zhī zhí dàn tūn wēi kuì kǒng jiào r fèi lì ěr
"上指奏牍曰："震亦荐焞代资善之职，但焞微聩，恐教儿费力尔。
chú tài cháng shǎo qīng réng jiān shuō shū
"除太常少卿，仍兼说书。
wèi jǐ chēng jí zài gào chú quán lǐ bù shì láng jiān shì jiǎng
未几，称疾在告，除权礼部侍郎兼侍讲。
shí jīn rén qiǎn zhāng tōng gǔ xiāo zhé lái yì hé tūn shàng shū yuē
时金人遣张通古、萧哲来议和，焞上疏曰：
chén fú jiàn běn cháo yǒu liáo jīn zhī huò gèn gǔ wèi wén zhōng guó wú rén zhì qí huá luàn
臣伏见本朝有辽、金之祸，亘古未闻，中国无人，致其猾乱。
zuó zhě chéng xià zhī zhàn guǐ zhà bǎi chū èr dì běi shòu huáng zú bō qiān zōng shè zhī wēi yǐ jué ér xù
昨者城下之战，诡诈百出，二帝北狩，皇族播迁，宗社之危，已绝而续。
bì xià jí wèi yǐ lái shí yǒu èr nián suī zhōng yuán wèi fù chóu dí wèi tiǎn rán ér lài zǔ zōng dé zé zhī hòu bì xià qín fǔ zhī zhì yì zhào zhī xīn wú yǒu lí yì
陛下即位以来十有二年，虽中原未复，仇敌未殄，然而赖祖宗德泽之厚，陛下勤抚之至，亿兆之心无有离异。
qián nián huī zōng huáng dì níng dé huáng hòu bēng wèn jù lái mò jiū bù yù zhī zhuàng tiān xià zhī rén tòng xīn jí shǒu ér bì xià fāng qiě qū yì jiàng zhì yǐ yíng fèng zǐ gōng qǐng wèn huì rì wéi shì
前年徽宗皇帝、宁德皇后崩问遽来，莫究不豫之状，天下之人痛心疾首，而陛下方且屈意降志，以迎奉梓宫、请问讳日为事。
jīn yòu wèi cǐ yì zé rén xīn rì qù zǔ zōng jī lěi zhī yè bì xià shí èr nián qín fǔ zhī gōng dāng jué yú cǐ yǐ
今又为此议，则人心日去，祖宗积累之业，陛下十二年勤抚之功，当决于此矣。
bù shí bì xià yì cháng shēn móu ér shú lǜ hu yì zài tíng zhī chén bù yǐ gào yě
不识陛下亦尝深谋而熟虑乎，抑在廷之臣不以告也？
lǐ yuē fù mǔ zhī chóu bù gòng dài tiān xiōng dì zhī chóu bù fǎn bīng
《礼》曰："父母之仇不共戴天，兄弟之仇不反兵。
jīn bì xià xìn chóu dí zhī jué zhà ér jì qí kěn hé yǐ shū mù qián zhī jí qǐ bù shī bù gòng dài tiān bù fǎn bīng zhī yì hu
"今陛下信仇敌之谲诈，而觊其肯和以纾目前之急，岂不失不共戴天、不反兵之义乎？
yòu kuàng shǐ rén zhī lái yǐ zhào yù wèi míng yǐ gē dì wèi yào jīn yǐ bù dài tiān zhī chóu yǔ zhī hé chén qiè wèi bì xià tòng xī zhī
又况使人之来，以诏谕为名，以割地为要，今以不戴天之仇与之和，臣切为陛下痛惜之。
huò yǐ jīn guó nèi luàn jù wǒ xí jǐ gù wèi gān yán yǐ huǎn wáng shī
或以金国内乱，惧我袭己，故为甘言以缓王师。
tǎng huò guǒ rán yóu dāng gǔ shì zú zhī xīn xuě shè jì zhī chǐ shàng hé hé zhī wèi wu
倘或果然，尤当鼓士卒之心，雪社稷之耻，尚何和之为务？
yòu yí shū qín guì yán
又移书秦桧言：
jīn běi shǐ zài tíng tiān xià yōu fèn ruò hé yì yī chéng bǐ rì yì qiáng wǒ rì yì dài qīn xún juān xuē tiān xià yǒu pī fà zuǒ rèn zhī yōu
今北使在廷，天下忧愤，若和议一成，彼日益强，我日益怠，侵寻朘削，天下有被发左衽之忧。
bǐ zhě qiè wén zhǔ shàng yǐ fù xiōng wèi fǎn jiàng zhì rǔ shēn yú jiǔ zhòng zhī zhōng yǒu nián yǐ rán yì zì shì wèi wén jīn rén huǐ guò hái èr dì yú shā mò
比者，窃闻主上以父兄未返，降志辱身于九重之中有年矣，然亦自是未闻金人悔过，还二帝于沙漠。
jì zhī zǐ gōng bēng wèn bù xiáng tiān xià zhī rén tòng hèn qiè gǔ jīn rén láng hǔ tān shì zhī xìng bù yán kě jiàn
继之梓宫崩问不详，天下之人痛恨切骨，金人狼虎贪噬之性，不言可见。
tiān xià fāng jiāng yǐ cǐ wàng yú xiàng gōng jì yǒu yǐ gé qí yǐ rán qǐ yì wèi zhī yǐ
天下方将以此望于相公，觊有以革其已然，岂意为之已。
shén hu
甚乎。
jīn zhī shàng cè mò rú zì zhì
今之上策，莫如自治。
zì zhì zhī yào nèi zé jìn jūn zǐ ér yuǎn xiǎo rén wài zé shǎng dāng gōng ér fá dāng zuì shǐ zhǔ shàng xiào dì tōng yú shén míng dào dé chéng yú ān qiáng wù yǐ xiǎo zhì jié yì ér tú dà gōng bù shèng xìng shèn
自治之要，内则进君子而远小人，外则赏当功而罚当罪，使主上孝弟通于神明，道德成于安强，勿以小智孑义而图大功，不胜幸甚。
shū jí shū jiē bù bào yú shì tūn gù cí xīn mìng
疏及书皆不报，于是焞固辞新命。
jiǔ nián yǐ huī yóu gé dài zhì tí jǔ wàn shòu guān jiān shì jiǎng yòu cí qiě zòu yán
九年，以徽猷阁待制提举万寿观兼侍讲，又辞，且奏言：
chén zhí zài quàn jiǎng miè yǒu fā míng jī yuè zhī jiān bìng gào xiāng jì zuò qiè hòu lù wú bǔ shèng cōng
臣职在劝讲，蔑有发明，期月之间，病告相继，坐窃厚禄，无补圣聪。
xiān shèng yǒu yán chén lì jiù liè bù néng zhě zhǐ
先圣有言："陈力就列，不能者止。
cǐ dāng qù zhě yī yě
"此当去者一也。
chén qǐ zì cǎo máo wù yīng zhào yòng shǒu dào zhī yǔ xíng yú xùn cí ér chén tān liàn chǒng róng suì yí sù shǒu shǐ cháo tíng fēi cháng bù cì zhī jǔ huò huái lì gǒu de zhī rén
臣起自草茅，误膺召用，守道之语，形于训词，而臣贪恋宠荣，遂移素守，使朝廷非常不次之举，获怀利苟得之人。
cǐ dāng qù zhě èr yě
此当去者二也。
bǐ cháng bù liàng fēn shǒu yán jí guó shì shí jiàn yū lòu yǐ yàn yú jīn jī qí yōng yú qǐ kān shí yòng
比尝不量分守，言及国事，识见迂陋，已验于今，迹其庸愚，岂堪时用。
cǐ dāng qù zhě sān yě
此当去者三也。
chén zì zhuó chūn guān wèi cháng gòng zhí yǐ jí qǐ qù gèng huò chāo qiān yǒu hé gōng láo dé yǐ zhī shòu
臣自擢春官，未尝供职，以疾乞去，更获超迁，有何功劳，得以祗受。
cǐ dāng qù zhě sì yě
此当去者四也。
guó cháo diǎn fǎ kuí zhī lǐ jīng nián zhì qī shí jiē dāng zhì shì
国朝典法，揆之礼经，年至七十，皆当致仕。
jīn chén nián chǐ yǐ jí jiā yǐ jí bìng xuè qì jì shuāi jiè zhī zài de
今臣年齿已及，加以疾病，血气既衰，戒之在得。
cǐ dāng qù zhě wǔ yě
此当去者五也。
chén wén shèng jūn yǒu cóng yù zhī rén pǐ fū yǒu mò duó zhī zhì jīn chén yǒu wǔ dāng qù zhī yì wú yī kě liú zhī lǐ qǐ jiǎn huì lèi zòu fàng guī tián lǐ
臣闻圣君有从欲之仁，匹夫有莫夺之志，今臣有五当去之义，无一可留之理，乞检会累奏，放归田里。
shū shàng yǐ tūn tí jǔ jiāng zhōu tài píng guān
疏上，以焞提举江州太平观。
yǐn nián gào lǎo zhuǎn yī guān zhì shì
引年告老，转一官致仕。
tūn zì rù jīng yán jí qǐ xiū zhì cháo tíng yǐ lǐ liú zhī
焞自入经筵，即乞休致，朝廷以礼留之；
jùn dǐng jì qù qín guì dāng guó jiàn tūn yì hé shū jí yǔ guì shū yǐ bù lè zhì shì de qiú qù zhī shū suì bù fù liú
浚、鼎既去，秦桧当国，见焞议和疏及与桧书已不乐，至是，得求去之疏，遂不复留。
shí èr nián zú
十二年，卒。
dàng shì shí xué yú chéng yí zhī mén zhě gù duō jūn zǐ rán qiú zhì zhí hóng yì shí tǐ lì xíng ruò tūn zhě gài xiān
当是时，学于程颐之门者固多君子，然求质直弘毅、实体力行若焞者盖鲜。
yí cháng yǐ lǔ xǔ zhī qiě yuē wǒ sǐ ér bù shī qí zhèng zhě yǐn shì zi yě
颐尝以"鲁"许之，且曰："我死，而不失其正者尹氏子也。
qí yán xíng jiàn yú fú líng jì shàn lù wèi xiáng yǒu lún yǔ jiě jí mén rén wèn dá chuán yú shì
"其言行见于《涪陵记善录》为详，有《论语解》及《门人问答》传于世。
yáng shí zì zhōng lì nán jiàn jiāng lè rén
杨时字中立，南剑将乐人。
yòu yǐng yì néng zhǔ wén shāo zhǎng qián xīn jīng shǐ
幼颖异，能属文，稍长，潜心经史。
xī níng jiǔ nián zhōng jìn shì dì
熙宁九年，中进士第。
shí hé nán chéng hào yǔ dì yí jiǎng kǒng mèng jué xué wū hū fēng zhī jì hé luò zhī shì xī rán shī zhī
时河南程颢与弟颐讲孔、孟绝学于熙、丰之际，河、洛之士翕然师之。
shí diào guān bù fù yǐ shī lǐ jiàn hào yú yǐng chāng xiāng dé shèn huān
时调官不赴，以师礼见颢于颍昌，相得甚欢。
qí guī yě hào mù sòng zhī yuē wú dào nán yǐ
其归也，颢目送之曰："吾道南矣。
sì nián ér hào sǐ shí wén zhī shè wèi kū qǐn mén ér yǐ shū fù gào tóng xué zhě
"四年而颢死，时闻之，设位哭寝门，而以书赴告同学者。
zhì shì yòu jiàn chéng yí yú luò shí gài nián sì shí yǐ
至是，又见程颐于洛，时盖年四十矣。
yī rì jiàn yí yí ǒu míng zuò shí yǔ yóu cù shì lì bù qù yí jì jué zé mén wài xuě shēn yī chǐ yǐ
一日见颐，颐偶瞑坐，时与游酢侍立不去，颐既觉，则门外雪深一尺矣。
guān xī zhāng zài cháng zhe xi míng èr chéng shēn tuī fú zhī shí yí qí jìn yú jiān ài yǔ qí shī yí biàn lùn wǎng fù wén lǐ yī fēn shū zhī shuō shǐ huò rán wú yí
关西张载尝著《西铭》，二程深推服之，时疑其近于兼爱，与其师颐辨论往复，闻理一分殊之说，始豁然无疑。
dù mén bù shì zhě shí nián jiǔ zhī lì zhī liú yáng yú háng xiāo shān sān xiàn jiē yǒu huì zhèng mín sī zhī bù wàng
杜门不仕者十年，久之，历知浏阳、余杭、萧山三县，皆有惠政，民思之不忘。
zhāng shùn mín zài jiàn yuán jiàn zhī de jīng zhōu jiào shòu
张舜民在谏垣，荐之，得荆州教授。
shí ān yú zhōu xiàn wèi cháng qiú wén dá ér dé wàng rì zhòng sì fāng zhī shì bù yuǎn qiān lǐ cóng zhī yóu hào yuē guī shān xiān shēng
时安于州县，未尝求闻达，而德望日重，四方之士不远千里从之游，号曰龟山先生。
shí tiān xià duō gù yǒu yán yú cài jīng zhě yǐ wéi shì zhì cǐ bì bài yi yǐn jiù dé lǎo chéng zhì zhū zuǒ yòu shù jī yóu kě jí shí zǎi shì zhī
时天下多故，有言于蔡京者，以为事至此必败，宜引旧德老成置诸左右，庶几犹可及，时宰是之。
huì yǒu shǐ gāo lí zhě guó zhǔ wèn guī shān ān zài shǐ huí yǐ wén
会有使高丽者，国主问龟山安在，使回以闻。
zhào wèi mì shū láng qiān zhù zuò láng
召为秘书郎，迁著作郎。
jí miàn duì zòu yuē
及面对，奏曰：
yáo shùn yuē yǔn zhí jué zhōng mèng zǐ yuē tāng zhí zhōng hóng fàn yuē huáng jiàn qí yǒu jí lì shì shèng rén yóu sī dào yě
尧、舜曰"允执厥中"，孟子曰"汤执中"，《洪范》曰"皇建其有极"，历世圣人由斯道也。
xī níng zhī chū dà chén wén liù yì zhī yán yǐ xíng qí sī zǔ zōng zhī fǎ fēn gēng dài jìn
熙宁之初，大臣文六艺之言以行其私，祖宗之法纷更殆尽。
yuán yòu jì zhī jǐn fù zǔ zōng zhī jiù xī níng zhī fǎ yī qiè fèi gé
元祐继之，尽复祖宗之旧，熙宁之法一切废革。
zhì shào shèng chóng níng yì yòu shén yān fán yuán yòu zhī zhèng shì zhe zài lìng jiǎ jiē fén zhī yǐ miè qí jī
至绍圣、崇宁抑又甚焉，凡元祐之政事著在令甲，皆焚之以灭其迹。
zì shì fēn wéi èr dǎng jìn shēn zhī huò zhì jīn wèi tiǎn
自是分为二党，缙绅之祸至今未殄。
chén yuàn míng zhào yǒu sī tiáo jù zǔ zōng zhī fǎ zhe wèi gāng mù yǒu yí yú jīn zhě jǔ ér xíng zhī dāng sǔn yì zhě sǔn yì zhī yuán yòu xī fēng gū zhì wù wèn yī qū yú zhōng ér yǐ
臣愿明诏有司，条具祖宗之法，著为纲目，有宜于今者举而行之，当损益者损益之，元祐、熙、丰姑置勿问，一趋于中而已。
cháo tíng fāng tú yàn yún xū nèi shì wài shí suì chén shí zhèng zhī bì qiě wèi yàn yún zhī shī yí tuì shǒu nèi dì yǐ shěng zhuǎn shū zhī láo mù biān mín wèi gōng nǔ shǒu yǐ shā cháng shèng jūn zhī shì
朝廷方图燕云，虚内事外，时遂陈时政之弊，且谓："燕云之师宜退守内地，以省转输之劳，募边民为弓弩手，以杀常胜军之势。
yòu yán dū chéng jū sì dá zhī qú wú gāo shān jù jìn yǐ wéi zǔ wèi shì rén huái yì xīn huǎn jí bù kě yǐ zhàng
"又言："都城居四达之衢，无高山巨浸以为阻卫，士人怀异心，缓急不可倚仗。
zhí zhèng bù néng yòng
"执政不能用。
dēng duì lì chén jūn chén jǐng jiè zhèng zài wú yú zhī shí qǐ wèi xuān hé kuài jì lù yǐ zhōu zhī tiān xià cái wù chū rù zhī shù
登对，力陈君臣警戒，正在无虞之时，乞为《宣和会计录》，以周知天下财物出入之数。
huī zōng shǒu kěn zhī
徽宗首肯之。
chú ěr yīng diàn shuō shū
除迩英殿说书。
wén jīn rén rù gōng wèi zhí zhèng yuē jīn rì shì shì rú jī xīn yǐ rán dāng zì fèn lì yǐ sǒng dòng guān tīng
闻金人入攻，谓执政曰："今日事势如积薪已然，当自奋励，以竦动观听。
ruò shì yǐ qiè nuò zhī xíng wěi mǐ bù zhèn zé shì qù yǐ
若示以怯懦之形，委靡不振，则事去矣。
xī jí àn zài cháo huái nán qǐn móu
昔汲黯在朝，淮南寝谋。
lùn àn zhī cái wèi bì néng guò gōng sūn hóng bèi yě tè qí zhí qì kě yǐ zhèn yā jiān xióng zhī xīn ěr
论黯之才，未必能过公孙弘辈也，特其直气可以镇压奸雄之心尔。
cháo tíng wēi wàng fú zhèn shǐ jiān xióng yī yǐ hóng bèi shì zhī zé wú fù kě wèi yě
朝廷威望弗振，使奸雄一以弘辈视之，则无复可为也。
yào hài zhī dì dāng yán wèi shǒu bèi bǐ zhì dū chéng shàng hé jí zāi
要害之地，当严为守备，比至都城，尚何及哉？
jìn biān zhōu jūn yi jiān bì qīng yě wù yǔ zhī zhàn shǐ zhī zì kùn
近边州军宜坚壁清野，勿与之战，使之自困。
ruò gōng zhàn lüè dì dāng qiǎn yuán bīng zhuī xí shǐ zhī fù bèi shòu dí zé kě yǐ zhì shèng yǐ
若攻战略地，当遣援兵追袭，使之腹背受敌，则可以制胜矣。
qiě wèi jīn rì zhī shì dāng yǐ shōu rén xīn wèi xiān
"且谓："今日之事，当以收人心为先。
rén xīn bù fù suī yǒu gāo chéng shēn chí jiān jiǎ lì bīng bù zú shì yě
人心不附，虽有高城深池、坚甲利兵，不足恃也。
miǎn fū zhī yì dú bèi hǎi nèi xi chéng jù liǎn dōng nán huā shí qí hài yóu shén
免夫之役，毒被海内，西城聚敛，东南花石，其害尤甚。
qián cǐ gài cháng ba zhī zhào mò wèi gàn ér huā shí gòng fèng zhī zhōu yǐ xián wěi yǐ
前此盖尝罢之，诏墨未干，而花石供奉之舟已衔尾矣。
jīn suī fù shēn qián lìng ér huò gēn bù chú rén shuí xìn zhī
今虽复申前令，而祸根不除，人谁信之？
yù zhì rén hé qù cǐ sān zhě zhèng jīn rì zhī xiān wù yě
欲致人和，去此三者，正今日之先务也。
jīn rén wéi jīng chéng qín wáng zhī bīng sì jí ér mò xiāng tǒng yī
金人围京城，勤王之兵四集，而莫相统一。
shí yán táng jiǔ jié dù zhī shī bù lì tǒng shuài suī li guō zhī shàn yòng bīng yóu bù miǎn bài nǜ
时言："唐九节度之师不立统帅，虽李、郭之善用兵，犹不免败衄。
jīn zhū lù wū hé zhī zhòng chén wèi dāng lì tǒng shuài yī hào lìng shì jì lǜ ér hòu shì zú shǐ yòng mìng
今诸路乌合之众，臣谓当立统帅，一号令，示纪律，而后士卒始用命。
yòu yán tóng guàn wèi sān lù dà shuài dí rén qīn jiāng qì jūn ér guī nú lù zhī yǒu yú zuì cháo tíng zhì zhī bù wèn gù liáng fāng píng hé guàn jiē xiāng jì ér dùn
"又言："童贯为三路大帅，敌人侵疆，弃军而归，孥戮之有余罪，朝廷置之不问，故梁方平、何灌皆相继而遁。
dāng zhèng diǎn xíng yǐ wéi chén zǐ bù zhōng zhī jiè
当正典刑，以为臣子不忠之戒。
tóng guàn wò bīng èr shí yú nián fù jūn shā jiāng xùn zhì jīn rì bǐ wén fáng chéng réng yòng yān rén fù chē zhī zhé bù kě fù dǎo
童贯握兵二十余年，覆军杀将，驯至今日，比闻防城仍用阉人，覆车之辙，不可复蹈。
shū shàng chú yòu jiàn yì dài fū jiān shì jiǎng
"疏上，除右谏议大夫兼侍讲。
dí bīng chū tuì yì zhě yù gē sān zhèn yǐ jiǎng hé shí jí yán qí bù kě yuē hé shuò wèi cháo tíng zhòng dì ér sān zhèn yòu hé shuò zhī yào fān yě
敌兵初退，议者欲割三镇以讲和，时极言其不可，曰："河朔为朝廷重地，而三镇又河朔之要藩也。
zì zhōu shì zōng qì tài zǔ tài zōng bǎi zhàn ér hòu de zhī yī dàn qì zhī běi tíng shǐ dí qí jí qū guàn wú fù xīn bù shù rì kě zhì jīng chéng
自周世宗迄太祖、太宗，百战而后得之，一旦弃之北庭，使敌骑疾驱，贯吾腹心，不数日可至京城。
jīn wén sān zhèn zhī mín yǐ sǐ jù zhī sān zhèn jù qí qián wú yǐ zhòng bīng niè qí hòu shàng kě wèi yě
今闻三镇之民以死拒之，三镇拒其前，吾以重兵蹑其后，尚可为也。
ruò zhǒng shī dào liú guāng shì jiē yī shí míng jiàng shǐ zhì ér wèi yòng qǐ zhào wèn fāng lüè
若种师道、刘光世皆一时名将，始至而未用，乞召问方略。
shū shàng qīn zōng zhào chū shī ér yì zhě duō chí liǎng duān shí kàng shū yuē wén jīn rén zhù cí xiāng pò dà míng jié lǔ qū lüě wú yǒu jì jí shì mò wèi gàn ér bèi bù xuán zhǒng wú suī yù zhuān shǒu hé yì bù kě de yě
"疏上，钦宗诏出师，而议者多持两端，时抗疏曰："闻金人驻磁、相，破大名，劫虏驱掠，无有纪极，誓墨未干，而背不旋踵，吾虽欲专守和议，不可得也。
fu yuè shù qiān lǐ zhī yuǎn fàn rén guó dū wēi dào yě
夫越数千里之远，犯人国都，危道也。
bǐ jiàn qín wáng zhī shī sì miàn ér jí yì jù ér guī fēi ài wǒ ér bù gōng
彼见勤王之师四面而集，亦惧而归，非爱我而不攻。
cháo tíng gē sān zhèn èr shí zhōu zhī de yǔ zhī shì yù zhù kòu ér zì gōng yě
朝廷割三镇二十州之地与之，是欲助寇而自攻也。
wén sù wáng chū yǔ zhī yuē jí hé ér fǎn jīn xié zhī yǐ wǎng cǐ bài méng zhī dà zhě
闻肃王初与之约，及河而返，今挟之以往，此败盟之大者。
chén qiè wèi cháo tíng yi yǐ sù wáng wèi wèn zé qí bài méng bì děi sù wáng ér hòu yǐ
臣窃谓朝廷宜以肃王为问，责其败盟，必得肃王而后已。
shí tài yuán wéi bì shù yuè ér yáo gǔ yōng bīng dòu liú bù jìn shí shàng shū qǐ zhū gǔ yǐ sù jūn zhèng bá piān pí zhī kě jiāng zhě dài zhī
"时太原围闭数月，而姚古拥兵逗留不进，时上疏乞诛古以肃军政，拔偏裨之可将者代之。
bù bào
不报。
li gāng zhī ba tài xué shēng fú què shàng shū qǐ liú gāng yǔ zhǒng shī dào jūn mín jí zhě shù shí wàn cháo tíng yù fáng jìn zhī
李纲之罢，太学生伏阙上书，乞留纲与种师道，军民集者数十万，朝廷欲防禁之。
wú mǐn qǐ yòng shí yǐ jìng tài xué shí de zhào duì yán zhū shēng fú què fēn fēn zhōng yú cháo tíng fēi yǒu tā yì dàn zé lǎo chéng yǒu xíng yì zhě wèi zhī cháng èr zé jiāng zì dìng
吴敏乞用时以靖太学，时得召对，言："诸生伏阙纷纷，忠于朝廷，非有他意，但择老成有行谊者，为之长贰，则将自定。
qīn zōng yuē wú yú yú qīng
"钦宗曰："无逾于卿。
suì yǐ shí jiān guó zi jì jiǔ
"遂以时兼国子祭酒。
shǒu yán sān xǐng zhèng shì suǒ chū liù cáo fēn zhì gè yǒu yōu sī
首言："三省政事所出，六曹分治，各有攸司。
jīn nǎi bié pì guān shǔ xīn jìn shào nián wèi bì xián yú liù cáo cháng èr
今乃别辟官属，新进少年，未必贤于六曹长贰。
yòu yán
"又言：
cài jīng yòng shì èr shí yú nián dù guó hài mín jǐ wēi zōng shè rén suǒ qiè chǐ ér lùn qí zuì zhě mò zhī qí suǒ běn yě
蔡京用事二十余年，蠹国害民，几危宗社，人所切齿，而论其罪者，莫知其所本也。
gài jīng yǐ jì shù shén zōng wèi míng shí xié wáng ān shí yǐ tú shēn lì gù tuī zūn ān shí jiā yǐ wáng jué pèi xiǎng kǒng zǐ miào tíng
盖京以继述神宗为名，实挟王安石以图身利，故推尊安石，加以王爵，配飨孔子庙庭。
jīn rì zhī huò shí ān shí yǒu yǐ qǐ zhī
今日之祸，实安石有以启之。
jǐn àn ān shí xié guǎn shāng zhī shù chì liù yì yǐ wén jiān yán biàn luàn zǔ zōng fǎ dù
谨按安石挟管、商之术，饬六艺以文奸言，变乱祖宗法度。
dāng shí sī mǎ guāng yǐ yán qí wéi hài dāng jiàn yú shù shí nián zhī hòu jīn rì zhī shì ruò hé fú qì
当时司马光已言其为害当见于数十年之后，今日之事，若合符契。
qí zhe wèi xié shuō yǐ tu xué zhě ěr mù ér bài huài qí xīn shù zhě bù kě lǚ shù gū jí yī èr shì míng zhī
其著为邪说以涂学者耳目，而败坏其心术者，不可缕数，姑即一二事明之。
xī shén zōng cháng chēng měi hàn wén xī bǎi jīn yǐ bà lù tái ān shí nǎi yán bì xià ruò néng yǐ yáo shùn zhī dào zhì tiān xià suī jié tiān xià yǐ zì fèng bù wéi guò shǒu cái zhī yán fēi zhèng lǐ
昔神宗尝称美汉文惜百金以罢露台，安石乃言："陛下若能以尧、舜之道治天下，虽竭天下以自奉不为过，守财之言非正理。
céng bù zhī yáo shùn máo cì tǔ jiē
"曾不知尧、舜茅茨土阶。
yǔ yuē kè jiǎn yú jiā zé jié tiān xià yǐ zì fèng zhě bì fēi yáo shùn zhī dào
禹曰："克俭于家"，则竭天下以自奉者，必非尧、舜之道。
qí hòu wáng fǔ yǐ yìng fèng huā shí zhī shì jié tiān xià zhī lì hào wèi xiǎng shàng shí ān shí yǒu yǐ chàng zhī yě
其后王黼以应奉花石之事，竭天下之力，号为享上，实安石有以倡之也。
qí shì fú yī shǒu chéng zhī shī yú mò zhāng zé wèi yǐ dào shǒu chéng zhě yì shǐ qún zhòng tài ér bù wéi jiāo zǎi zhì wàn wù fèi ér bù wéi chǐ shú bì bì rán yǐ ài wéi shì
其释《凫鹥》守成之诗，于末章则谓："以道守成者，役使群众，泰而不为骄，宰制万物，费而不为侈，孰弊弊然以爱为事。
shī zhī suǒ yán zhèng wèi néng chí yíng zé shén qí zǔ kǎo ān lè zhī ér wú hòu jiān ěr
"《诗》之所言，正谓能持盈则神祇祖考安乐之，而无后艰尔。
zì gǔ shì zhī zhě wèi yǒu tài ér bù wéi jiāo fèi ér bù wéi chǐ zhī shuō yě
自古释之者，未有泰而不为骄、费而不为侈之说也。
ān shí dú chàng wèi cǐ shuō yǐ qǐ rén zhǔ zhī chǐ xīn
安石独倡为此说，以启人主之侈心。
hòu cài jīng bèi qīng fèi wàng yòng yǐ chǐ mí wéi shì
后蔡京辈轻费妄用，以侈靡为事。
ān shí xié shuō zhī hài rú cǐ
安石邪说之害如此。
fú wàng zhuī duó wáng jué míng zhào zhōng wài huǐ qù pèi xiǎng zhī xiàng shǐ xié shuō yín cí bù wéi xué zhě zhī huò
伏望追夺王爵，明诏中外，毁去配享之像，使邪说淫辞不为学者之惑。
shū shàng ān shí suì jiàng cóng sì zhī liè
疏上，安石遂降从祀之列。
shì zhī xí wáng shì xué qǔ kē dì zhě yǐ shù shí nián bù fù zhī qí fēi hū wén yǐ wéi xié shuō yì lùn fēn rán
士之习王氏学取科第者，已数十年，不复知其非，忽闻以为邪说，议论纷然。
jiàn guān féng xiè lì zhǔ wáng shì shàng shū dǐ shí
谏官冯澥力主王氏，上疏诋时。
huì xué guān zhōng yǒu fēn zhēng zhě yǒu zhǐ xué guān bìng ba shí yì ba jì jiǔ
会学官中有纷争者，有旨学官并罢，时亦罢祭酒。
shí yòu yán yuán yòu dǎng jí zhōng wéi sī mǎ guāng yī rén dú bāo xiǎn ér wèi jí lǚ gōng zhe hán wéi fàn chún rén lǚ dà fáng ān dào bèi
时又言："元祐党籍中，惟司马光一人独褒显，而未及吕公著、韩维、范纯仁、吕大防、安焘辈。
jiàn zhōng chū yán guān chén guàn yǐ bāo zèng ér wèi jí zōu hào
建中初言官陈瓘已褒赠，而未及邹浩。
yú shì yuán yòu zhū chén jiē cì dì qiān fù
"于是元祐诸臣皆次第牵复。
xún sì shàng zhāng qǐ ba jiàn shěng chú jǐ shì zhōng cí qǐ zhì shì chú huī yóu gé zhí xué shì tí jǔ sōng shān chóng fú gōng
寻四上章乞罢谏省，除给事中，辞，乞致仕，除徽猷阁直学士、提举嵩山崇福宫。
shí lì cí zhí xué shì zhī mìng gǎi chú huī yóu gé dài zhì tí jǔ chóng fú gōng
时力辞直学士之命，改除徽猷阁待制、提举崇福宫。
bì cí yóu shàng shū qǐ xuǎn jiāng liàn bīng wèi zhàn shǒu zhī bèi
陛辞，犹上书乞选将练兵，为战守之备。
gāo zōng jí wèi chú gōng bù shì láng
高宗即位，除工部侍郎。
bì duì yán zì gǔ shèng xián zhī jūn wèi yǒu bù yǐ diǎn xué wèi wu
陛对言："自古圣贤之君，未有不以典学为务。
chú jiān shì dú
"除兼侍读。
qǐ xiū jiàn yán kuài jì lù qǐ xù qín wáng zhī bīng qǐ kuān jiǎ yán zhě
乞修《建炎会计录》，乞恤勤王之兵，乞宽假言者。
lián zhāng gài wài yǐ lóng tú gé zhí xué shì tí jǔ háng zhōu dòng xiāo gōng
连章丐外，以龙图阁直学士提举杭州洞霄宫。
yǐ ér gào lǎo yǐ běn guān zhì shì yōu yóu lín quán yǐ zhù shū jiǎng xué wéi shì
已而告老，以本官致仕，优游林泉，以著书讲学为事。
zú nián bā shí sān shì wén jìng
卒年八十三，谥文靖。
shí zài dōng jùn suǒ jiāo jiē tiān xià shì xiān dá chén guàn zōu hào jiē yǐ shī lǐ shì shí
时在东郡，所交皆天下士，先达陈瓘、邹浩皆以师礼事时。
jì dù jiāng dōng nán xué zhě tuī shí wéi chéng shì zhèng zōng
暨渡江，东南学者推时为程氏正宗。
yǔ hú ān guó wǎng lái jiǎng lùn yóu duō
与胡安国往来讲论尤多。
shí fú chén zhōu xiàn sì shí yǒu qī nián wǎn jū jiàn shěng jǐn jiǔ shí rì fán suǒ lùn liè jiē qiè yú shì dào ér qí dà zhě zé pì wáng shì jīng xué pái jìng kāng hé yì shǐ xié shuō bù zuò
时浮沉州县四十有七年，晚居谏省，仅九十日，凡所论列皆切于世道，而其大者，则辟王氏经学，排靖康和议，使邪说不作。
fán shào xīng chū chóng shàng yuán yòu xué shù ér zhū xī zhāng shì zhī xué de chéng shì zhī zhèng qí yuán wěi mài luò jiē chū yú shí
凡绍兴初崇尚元祐学术，而朱熹、张栻之学得程氏之正，其源委脉络皆出于时。
zi dí lì xué tōng jīng yì cháng shī chéng yí yún
子迪，力学通经，亦尝师程颐云。
luō cóng yàn zì zhòng sù nán jiàn rén
罗从彦字仲素，南剑人。
yǐ lèi jǔ ēn wèi huì zhōu bó luó xiàn zhǔ bù
以累举恩为惠州博罗县主簿。
wén tóng jùn yáng shí de hé nán chéng shì xué kǎi rán mù zhī jí shí wèi xiāo shān lìng suì tú bù wǎng xué yān
闻同郡杨时得河南程氏学，慨然慕之，及时为萧山令，遂徒步往学焉。
shí shú chá zhī nǎi xǐ yuē wéi cóng yàn kě yǔ yán dào
时熟察之，乃喜曰："惟从彦可与言道。
yú shì rì yì yǐ qīn shí dì zǐ qiān yú rén wú jí cóng yàn zhě
"于是日益以亲，时弟子千余人，无及从彦者。
cóng yàn chū jiàn shí sān rì jí jīng hàn jiā bèi yuē bù zhì shì jǐ xū guò yī shēng yǐ
从彦初见时三日，即惊汗浃背，曰："不至是，几虚过一生矣。
cháng yǔ shí jiǎng yì zhì qián jiǔ sì yáo yún yī chuān shuō shén shàn
"尝与时讲《易》，至《干》九四爻，云："伊川说甚善。
cóng yàn jí zhōu tián zǒu luò jiàn yí wèn zhī yí fǎn fù yǐ gào cóng yàn xiè yuē wén zhī guī shān jù shì yǐ
"从彦即鬻田走洛，见颐问之，颐反复以告，从彦谢曰："闻之龟山具是矣。
nǎi guī zú yè
"乃归卒业。
shā xiàn chén yuān yáng shí zhī xù yě cháng yì cóng yàn bì jìng rì nǎi fǎn wèi rén yuē zì wú jiāo zhòng sù rì wén suǒ bù wén ào xué qīng jié zhēn nán zhōu zhī guān miǎn yě
沙县陈渊，杨时之婿也，尝诣从彦，必竟日乃返，谓人曰："自吾交仲素，日闻所不闻，奥学清节，真南州之冠冕也。
jì ér zhù shì shān zhōng jué yì shì jìn zhōng rì duān zuò jiān yè shí jiāng xī shàng yín yǒng ér guī héng chōng rán zì dé yān
既而筑室山中，绝意仕进，终日端坐，间谒时将溪上，吟咏而归，恒充然自得焉。
cháng cǎi zǔ zōng gù shì wèi zūn yáo lù jìng kāng zhōng nǐ xiàn què xià huì guó nàn bù guǒ
尝采祖宗故事为《遵尧录》，靖康中，拟献阙下，会国难不果。
cháng yǔ xué zhě lùn zhì yuē zǔ zōng fǎ dù bù kě fèi dé zé bù kě shì
尝与学者论治曰："祖宗法度不可废，德泽不可恃。
fèi fǎ dù zé biàn luàn zhī shì qǐ shì dé zé zé jiāo yì zhī xīn shēng
废法度则变乱之事起，恃德泽则骄佚之心生。
zì gǔ dé zé zuì hòu mò ruò yáo shùn xiàng shǐ zǐ sūn kě shì zé yáo shùn bì chuán qí zi
自古德泽最厚莫若尧、舜，向使子孙可恃，则尧、舜必传其子。
fǎ dù zhī míng mò rú zhōu xiàng shǐ zǐ sūn shì shǒu wén wǔ chéng kāng zhī yí xù suī zhì jīn cún kě yě
法度之明莫如周，向使子孙世守文、武、成、康之遗绪，虽至今存可也。
yòu yuē jūn zǐ zài cháo zé tiān xià bì zhì gài jūn zǐ jìn zé cháng yǒu luàn shì zhī yán shǐ rén zhǔ duō yōu ér shàn xīn shēng gù zhì
"又曰："君子在朝则天下必治，盖君子进则常有乱世之言，使人主多忧而善心生，故治。
xiǎo rén zài cháo zé tiān xià luàn gài xiǎo rén jìn zé cháng yǒu zhì shì zhī yán shǐ rén zhǔ duō lè ér dài xīn shēng gù luàn
小人在朝则天下乱，盖小人进则常有治世之言，使人主多乐而怠心生，故乱。
yòu yuē tiān xià zhī biàn bù qǐ yú sì fāng ér qǐ yú cháo tíng
"又曰："天下之变不起于四方，而起于朝廷。
pì rú rén zhī shāng qì zé hán shǔ yì qīn
譬如人之伤气，则寒暑易侵；
mù zhī shāng xīn zé fēng yǔ yì zhé
木之伤心，则风雨易折。
gù nèi yǒu lín fu zhī jiān zé wài bì yǒu lù shān zhī luàn nèi yǒu lú qǐ zhī jiān zé wài bì yǒu zhū cǐ zhī pàn
故内有林甫之奸，则外必有禄山之乱，内有卢杞之奸，则外必有朱泚之叛。
qí lùn shì xíng yuē zhōu kǒng zhī xīn shǐ rén míng dào xué zhě guǒ néng míng dào zé zhōu kǒng zhī xīn shēn zì dé zhī
其论士行曰："周、孔之心使人明道，学者果能明道，则周、孔之心，深自得之。
sān dài rén cái de zhōu kǒng zhī xīn ér míng dào zhě duō gù shì sǐ shēng qù jiù rú hán shǔ zhòu yè zhī yí ér zhōng yì xíng zhī zhě yì
三代人才得周、孔之心，而明道者多，故视死生去就如寒暑昼夜之移，而忠义行之者易。
zhì hàn táng yǐ jīng shù gǔ wén xiāng shàng ér shī zhōu kǒng zhī xīn gù jīng shù zì dǒng shēng gōng sūn hóng chàng zhī gǔ wén zì hán yù liǔ zōng yuán qǐ zhī yú shì míng dào zhě guǎ gù shì sǐ shēng qù jiù rú wàn jūn jiǔ dǐng zhī zhòng ér zhōng yì xíng zhī zhě nán
至汉、唐以经术古文相尚，而失周、孔之心，故经术自董生、公孙弘倡之，古文自韩愈、柳宗元启之，于是明道者寡，故视死生去就如万钧九鼎之重，而忠义行之者难。
wū hū xué zhě suǒ jiàn zì hàn táng sàng yǐ
呜呼，学者所见，自汉、唐丧矣。
yòu yuē shì zhī lì cháo yào yǐ zhèng zhí zhōng hòu wèi běn
"又曰："士之立朝，要以正直忠厚为本。
zhèng zhí zé cháo tíng wú guò shī zhōng hòu zé tiān xià wú jiē yuàn
正直则朝廷无过失，忠厚则天下无嗟怨。
yī yú zhèng zhí ér bù zhōng hòu zé jiàn rù yú kè
一于正直而不忠厚，则渐入于刻。
yī yú zhōng hòu ér bù zhèng zhí zé liú rù yú nuò
一于忠厚而不正直，则流入于懦。
qí yì lùn chún zhèng lèi cǐ
"其议论醇正类此。
zhū xī wèi guī shān chàng dào dōng nán shì zhī yóu qí mén zhě shén zhòng rán qián sī lì xíng rèn zhòng yì jí rú zhòng sù yī rén ér yǐ
朱熹谓："龟山倡道东南，士之游其门者甚众，然潜思力行、任重诣极如仲素，一人而已。
shào xīng zhōng zú xué zhě chēng zhī yuē yù zhāng xiān shēng chún yòu jiān shì wén zhì
"绍兴中卒，学者称之曰豫章先生，淳祐间谥文质。
li tōng zì yuàn zhōng nán jiàn zhōu jiàn pǔ rén
李侗字愿中，南剑州剑浦人。
nián èr shí sì wén jùn rén luō cóng yàn de hé luò zhī xué suì yǐ shū yè zhī qí lüè yuē
年二十四，闻郡人罗从彦得河、洛之学，遂以书谒之，其略曰：
tōng wén zhī tiān xià yǒu sān běn yān fù shēng zhī shī jiào zhī jūn zhì zhī quē qí yī zé běn bù lì
侗闻之，天下有三本焉，父生之，师教之，君治之，阙其一则本不立。
gǔ zhī shèng xián mò bù yǒu shī qí yì yè zhī qín duò shè dào zhī qiǎn shēn qiú yì zhī xiān hòu ruò cún ruò wáng qí xiáng bù kě de ér kǎo
古之圣贤莫不有师，其肄业之勤惰，涉道之浅深，求益之先后，若存若亡，其详不可得而考。
wéi zhū sì zhī jiān qī shí èr dì zǐ zhī tú yì lùn wèn dá jù zài fāng cè yǒu zú jī yān shì de fū zǐ ér yì míng yǐ
惟洙、泗之间，七十二弟子之徒，议论问答，具在方册，有足稽焉，是得夫子而益明矣。
mèng shì zhī hòu dào shī qí chuán zhī fēn pài bié zì lì mén hù tiān xià zhēn rú bù fù jiàn yú shì
孟氏之后，道失其传，枝分派别，自立门户，天下真儒不复见于世。
qí jù tú chéng qún suǒ yǐ xiāng chuán shòu zhě jù dòu wén yì ér yǐ ěr wèi zhī xī yān kě yě
其聚徒成群，所以相传授者，句读文义而已尔，谓之熄焉可也。
qí wéi xiān shēng fú yīng guī shān xiān shēng zhī jiǎng xí yǒu nián yǐ
其惟先生服膺龟山先生之讲席有年矣，
kuàng cháng jí yī chuān xiān shēng zhī mén
况尝及伊川先生之门，
dé bù chuán zhī dào yú qiān wǔ bǎi nián zhī hòu
得不传之道于千五百年之后，
xìng míng ér xiū
性明而修，
xíng wán ér jié
行完而洁，
kuò zhī yǐ guǎng dà
扩之以广大，
tǐ zhī yǐ rén shù
体之以仁恕，
jīng shēn wēi miào
精深微妙，
gè jí qí zhì
各极其至，
hàn táng zhū rú wú jìn sì zhě
汉、唐诸儒无近似者。
zhì yú bù yán ér yǐn rén yǐ hé yú rén bìng lì ér shǐ rén huà rú chūn fēng fā wù gài yì mò zhī qí suǒ yǐ rán yě
至于不言而饮人以和，与人并立而使人化，如春风发物，盖亦莫知其所以然也。
fán dú shèng xián zhī shū cū yǒu shí jiàn zhě shú bù yuàn de shòu jīng mén xià yǐ zhì suǒ yí zhì yú yì lùn zhī rén gù dāng zhì ér wù lùn yě
凡读圣贤之书，粗有识见者，孰不愿得授经门下，以质所疑，至于异论之人，固当置而勿论也。
tōng zhī yú bǐ tú yǐ xí jǔ zǐ yè bù dé fú yì yú mén xià ér jīn rì quán quán yù qiú jiào zhě yǐ wèi suǒ qiú yǒu dà yú lì lù yě
侗之愚鄙，徒以习举子业，不得服役于门下，而今日拳拳欲求教者，以谓所求有大于利禄也。
yì tōng wén zhī dào kě yǐ zhì xīn yóu shí zhī chōng bǎo yī zhī yù hán yě
抑侗闻之，道可以治心，犹食之充饱，衣之御寒也。
rén yǒu pò yú jī hán zhī huàn zhě huáng huáng yān wèi yī shí zhī móu zào cì diān pèi wèi shǐ wàng yě
人有迫于饥寒之患者，皇皇焉为衣食之谋，造次颠沛，未始忘也。
zhì yú xīn zhī bù zhì yǒu mò shì bù zhī lǜ qǐ ài xīn bù ruò kǒu tǐ zāi fú sī shén yǐ
至于心之不治，有没世不知虑，岂爱心不若口体哉，弗思甚矣。
tōng bù liàng zī zhì zhī lòu tú yǐ zǔ fù yǐ rú xué qǐ jiā bù rěn zhuì jī qiú zhī yè zī zī kū kū wèi lì lù zhī xué suī zhī zhēn rú yǒu zuò wén fēng ér qǐ gù bù ruò xiān shēng qīn zhì zhī de yú dòng jìng yǔ mò zhī jiān mù jī ér yì quán yě
侗不量资质之陋，徒以祖父以儒学起家，不忍坠箕裘之业，孜孜矻矻为利禄之学，虽知真儒有作，闻风而起，固不若先生亲炙之得于动静语默之间，目击而意全也。
jīn shēng èr shí yǒu sì suì
今生二十有四岁，
máng hū wèi yǒu suǒ zhǐ
茫乎未有所止，
zhú lǐ wèi míng ér shì fēi wú yǐ biàn
烛理未明而是非无以辨，
zhái xīn bù guǎng ér xǐ nù yì yǐ yáo
宅心不广而喜怒易以摇，
cāo lǚ bù wán ér huǐ lìn duō
操履不完而悔吝多，
jīng shén bù chōng ér zhì qiǎo xí
精神不充而智巧袭，
jiǎn yān ér bù jìng
拣焉而不净，
shǒu yān ér bù fū
守焉而不敷，
zhāo xī kǒng jù
朝夕恐惧，
bù chì rú jī hán qiè shēn zhě qiú chōng jī yù hán zhī jù yě
不啻如饥寒切身者求充饥御寒之具也。
bù rán ān gǎn yǐ bù xiào zhī shēn wéi xiān shēng zhī lèi zāi
不然，安敢以不肖之身为先生之累哉。
cóng zhī lěi nián shòu chūn qiū zhōng yōng yǔ mèng zhī shuō
从之累年，授《春秋》、《中庸》、《语》、《孟》之说。
cóng yàn hǎo jìng zuò tōng tuì rù shì zhōng yì jìng zuò
从彦好静坐，侗退入室中，亦静坐。
cóng yàn lìng jìng zhōng kàn xǐ nù āi lè wèi fā qián qì xiàng ér qiú suǒ wèi zhōng zhě jiǔ zhī ér yú tiān xià zhī lǐ gāi shè dòng guàn yǐ cì róng shì gè yǒu tiáo xù cóng yàn jí chēng xǔ yān
从彦令静中看喜怒哀乐未发前气象，而求所谓"中"者，久之，而于天下之理该摄洞贯，以次融释，各有条序，从彦亟称许焉。
jì ér tuì jū shān tián xiè jué shì gù yú sì shí nián shí yǐn huò bù chōng ér yí rán zì shì
既而退居山田，谢绝世故余四十年，食饮或不充，而怡然自适。
shì qīn xiào jǐn zhòng xiōng xìng gāng duō wǔ tōng shì zhī de qí huān xīn
事亲孝谨，仲兄性刚多忤，侗事之得其欢心。
guī mén nèi wài yí yú sù mù ruò wú rén shēng ér zhòng shì zì lǐ
闺门内外，夷愉肃穆，若无人声，而众事自理。
qīn qī yǒu pín bù néng hūn jià zhě zé wèi jīng lǐ zhèn zhù zhī
亲戚有贫不能婚嫁者，则为经理振助之。
yǔ xiāng rén chù yǐn shí yán xiào zhōng rì yóu yóu rú yě
与乡人处，饮食言笑，终日油油如也。
qí jiē hòu xué dá wèn bù juàn suī suí rén qiǎn shēn shī jiào ér bì zì fǎn shēn zì de shǐ
其接后学，答问不倦，虽随人浅深施教，而必自反身自得始。
gù qí yán yuē xué wèn zhī dào bù zài duō yán dàn mò zuò chéng xīn tǐ rèn tiān lǐ
故其言曰："学问之道不在多言，但默坐澄心，体认天理。
ruò shì suī yī háo sī yù zhī fā yì tuì tīng yǐ
若是，虽一毫私欲之发，亦退听矣。
yòu yuē xué zhě zhī bìng zài yú wèi yǒu sǎ rán bīng jiě dòng shì chù
"又曰："学者之病，在于未有洒然冰解冻释处。
rú kǒng mén zhū zǐ qún jū zhōng rì jiāo xiāng qiē mó yòu de fū zǐ wèi zhī yī guī rì yòng zhī jiān guān gǎn ér huà zhě duō yǐ
如孔门诸子，群居终日，交相切磨，又得夫子为之依归，日用之间观感而化者多矣。
kǒng yú róng shì ér bù tuō luò chù fēi yán shuō suǒ jí yě
恐于融释而不脱落处，非言说所及也。
yòu yuē dú shū zhě zhī qí suǒ yán mò fēi wú shì ér jí wú shēn yǐ qiú zhī zé fán shèng xián suǒ zhì ér wú suǒ wèi zhì zhě jiē kě miǎn ér jìn yǐ
"又曰："读书者知其所言莫非吾事，而即吾身以求之，则凡圣贤所至而吾所未至者，皆可勉而进矣。
ruò zhí qiú zhī wén zì yǐ zī sòng shuō qí bù wéi wán wù sàng zhì zhě jī xī
若直求之文字，以资诵说，其不为玩物丧志者几希。
yòu yuē jiǎng xué qiè zài shēn qián zhěn mì rán hòu qì wèi shēn cháng xī jìng bù chà
"又曰："讲学切在深潜缜密，然后气味深长，蹊径不差。
ruò gài yǐ lǐ yī ér bù chá qí fēn zhī shū cǐ xué zhě suǒ yǐ liú yú yí sì luàn zhēn zhī shuō ér bù zì zhī yě
若概以理一，而不察其分之殊，此学者所以流于疑似乱真之说而不自知也。
cháng yǐ huáng tíng jiān zhī chēng lián xī zhōu mào shū xiōng zhōng jiǔ luò rú guāng fēng jì yuè wéi shàn xíng róng yǒu dào zhě qì xiàng cháng fěng sòng zhī ér gù wèi xué zhě cún cǐ yú xiōng zhōng shù jī yù shì kuò rán ér yì lǐ shǎo jìn yǐ
"尝以黄庭坚之称濂溪周茂叔"胸中酒落，如光风霁月"，为善形容有道者气象，尝讽诵之，而顾谓学者存此于胸中，庶几遇事廓然，而义理少进矣。
qí yǔ zhōng yōng yuē shèng mén zhī chuán shì shū qí suǒ yǐ kāi wù hòu xué wú yí cè yǐ
其语《中庸》曰："圣门之传是书，其所以开悟后学无遗策矣。
rán suǒ wèi xǐ nù āi lè wèi fā wèi zhī zhōng zhě yòu yī piān zhī zhǐ yào yě
然所谓'喜怒哀乐未发谓之中'者，又一篇之指要也。
ruò tú jì sòng ér yǐ zé yì xī yǐ wéi zāi
若徒记诵而已，则亦奚以为哉？
bì yě tǐ zhī yú shēn shí jiàn shì lǐ ruò yán zǐ zhī tàn zhuó rán ruò yǒu suǒ jiàn ér bù wéi hu xīn mù zhī jiān rán hòu kuò chōng ér wǎng wú suǒ bù tōng zé shù hū qí kě yǐ yán zhōng yōng yǐ
必也体之于身，实见是理，若颜子之叹，卓然若有所见，而不违乎心目之间，然后扩充而往，无所不通，则庶乎其可以言《中庸》矣。
qí yǔ chūn qiū yuē chūn qiū yī shì gè shì fā míng yī lì rú guān shān shuǐ xǐ bù ér xíng shì bù tóng bù kě jū yǐ yī fǎ
"其语《春秋》曰："《春秋》一事各是发明一例，如观山水，徙步而形势不同，不可拘以一法。
rán suǒ yǐ nán yán zhě gài yǐ cháng rén zhī xīn tuī cè shèng rén wèi dào shèng rén sǎ rán chù qǐ néng wú shī yé
然所以难言者，盖以常人之心推测圣人，未到圣人洒然处，岂能无失耶？
tōng jì xián jū ruò wú yì dāng shì ér shāng shí yōu guó lùn shì gǎn jī dòng rén
侗既闲居，若无意当世，而伤时忧国，论事感激动人。
cháng yuē jīn rì sān gāng bù zhèn yì lì bù fēn
尝曰："今日三纲不振，义利不分。
sān gāng bù zhèn gù rén xīn xié pì bù kān rèn yòng shì zhì shàng xià zhī qì jiàn gé ér zhōng guó rì shuāi
三纲不振，故人心邪僻，不堪任用，是致上下之气间隔，而中国日衰。
yì lì bù fēn gù zì wáng ān shí yòng shì xiàn nì rén xīn zhì jīn bù zì zhī jué
义利不分，故自王安石用事，陷溺人心，至今不自知觉。
rén qū lì ér bù zhī yì zé zhǔ shì rì gū rén zhǔ dāng yú cǐ liú yì bù rán zé shì suǒ wèi suī yǒu sù wú de ér shí zhū yě
人趋利而不知义，则主势日孤，人主当于此留意，不然，则是所谓'虽有粟，吾得而食诸'也。
shì shí lì bù yuán wài láng zhū sōng yǔ tōng wèi tóng mén yǒu yǎ zhòng tōng qiǎn zi xī cóng xué xī zú de qí chuán
是时吏部员外郎朱松与侗为同门友，雅重侗，遣子熹从学，熹卒得其传。
shā xiàn dèng dí cháng wèi sōng yuē yuàn zhōng rú bīng hú qiū yuè yíng chè wú xiá fēi wú cáo suǒ jí
沙县邓迪尝谓松曰："愿中如冰壶秋月，莹彻无瑕，非吾曹所及。
sōng yǐ wèi zhī yán
"松以谓知言。
ér xī yì chēng tóng zī bǐng jìn tè qì jié háo mài ér chōng yǎng wán cuì wú fù guī jiǎo jīng chún zhī qì dá yú miàn mù sè wēn yán lì shén dìng qì hé yǔ mò dòng jìng duān xiáng xián tài zì rán zhī zhōng ruò yǒu chéng fǎ
而熹亦称同："姿禀劲特，气节豪迈，而充养完粹，无复圭角，精纯之气达于面目，色温言厉，神定气和，语默动静，端详闲泰，自然之中若有成法。
píng rì xún xún yú shì ruò wú shén kě fǒu jí qí chóu zuò shì biàn duàn yǐ yì lǐ zé yǒu jié rán bù kě fàn zhě
平日恂恂，于事若无甚可否，及其酬酢事变，断以义理，则有截然不可犯者。
yòu wèi zì cóng tōng xué cí qù fù lái zé suǒ wén yì chāo jué
"又谓自从侗学，辞去复来，则所闻益超绝。
qí shàng dá bù yǐ rú cǐ
其上达不已如此。
tōng zi yǒu zhí xìn fu jiē jǔ jìn shì shì lì páng jùn gèng qǐng yíng yǎng
侗子友直、信甫皆举进士，试吏旁郡，更请迎养。
guī dào wǔ yí huì mǐn shuài wāng yīng chén yǐ shū bì lái yíng tōng wǎng jiàn zhī zhì zhī rì jí zuò suì zú nián qī shí yǒu yī
归道武夷，会闽帅汪应辰以书币来迎，侗往见之，至之日疾作，遂卒，年七十有一。
xìn fu shì zhì jiān chá yù shǐ chū zhī qú zhōu zhuó guǎng dōng jiāng dōng xiàn yǐ tè lì bù róng yú zhāo yún
信甫仕至监察御史，出知衢州，擢广东、江东宪，以特立不容于朝云。