yí xiàng jí dù huáng chì dào zhōng xīng tǔ guī
○仪象极度黄赤道中星土圭
fū bù yán ér xìn tiān zhī dào yě
夫不言而信，天之道也。
tiān yú rén jūn yǒu gào jiè zhī dào yān shì zhī yǐ xiàng ér yǐ
天于人君有告戒之道焉，示之以象而已。
gù zì shàng gǔ yǐ lái tiān wén yǒu shì zhǎng zhī guān táng yú xī hé xià kūn wú shāng wū xián zhōu shǐ yì gān dé shí shēn zhī liú
故自上古以来，天文有世掌之官，唐虞羲、和，夏昆吾，商巫咸，周史佚、甘德、石申之流。
jū shì guān zhě zhuān chá tiān xiàng zhī cháng biàn ér shù tiān xīn gào jiè zhī yì jìn yán yú qí jūn yǐ zhì jiāo xiū zhī jǐng yān
担任这个官职的人，专门考察天象的常态和变化，因而叙述天心告诫的意思，向他们的君主进言，以此传达臣下须帮助君主改正过失的警告。
yì yuē tiān chuí xiàng jiàn jí xiōng shèng rén zé zhī
《易》曰：“天垂象，见吉凶，圣人则之。
yòu yuē guān hu tiān wén yǐ chá shí biàn
”又曰：“观乎天文，以察时变。
shì yě
”是也。
rán kǎo yáo diǎn zhōng xīng bù guò zhèng rén shí yǐ xìng mín shì
然考《尧典》，中星不过正人时以兴民事。
xià zhòng kāng zhī shì yìn zhēng zhī piān nǎi jì qiū yuè shuò chén fú jí yú fáng
夏仲康之世，《胤征》之篇：“乃季秋月朔，辰弗集于房。
rán hòu rì shí zhī biàn fǎng jiàn yú shū
”然后日食之变昉见于《书》。
guān qí shù xī hé yǐ chù rǎo tiān jì hūn mí tiān xiàng zhī zuì ér tǎo zhī zé zhī xiān wáng kè jǐn tiān jiè suǒ yǐ zé chéng yú sī tiān zhī guān zhě qǐ qīng rèn zāi
观其数羲、和以“俶扰天纪”、“昏迷天象”之罪而讨之，则知先王克谨天戒，所以责成于司天之官者，岂轻任哉！
jī zǐ hóng fàn lùn xiū jiù zhī zhēng yuē wáng shěng wéi suì qīng shì wéi yuè shī yǐn wéi rì
箕子《洪范》论休咎之征曰：“王省惟岁，卿士惟月，师尹惟日。
shù mín wéi xīng xīng yǒu hǎo fēng xīng yǒu hǎo yǔ
”“庶民惟星，星有好风，星有好雨。
lǐ jì yán tǐ xìn dá shùn zhī xiào zé yǐ tiān jiàng gāo lù xiān zhī
”《礼记》言体信达顺之效，则以天降膏露先之。
zhì yú zhōu shī
至于周《诗》，
lǚ yán tiān biàn
屡言天变，
suǒ wèi mín tiān jí wēi
所谓“旻天疾威，
fū yú xià tǔ
敷于下土”，
yòu suǒ wèi yǔ wú qí jí
又所谓“雨无其极，
shāng wǒ jia sè
伤我稼穑”，
zhēng yuè fán shuāng
“正月繁霜，
wǒ xīn yōu shāng
我心忧伤”，
yǐ jí bǐ yuè ér wēi
以及“彼月而微，
cǐ rì ér wēi
此日而微”，
yè yè zhèn diàn
“烨烨震电，
bù níng bù lìng
不宁不令”。
kǒng zǐ shān shī ér cún zhī yǐ shì jiè yě
孔子删《诗》而存之，以示戒也。
tā rì yuē lǔ shǐ ér zuò chūn qiū zé rì shí xīng biàn lǚ shū ér bù wéi fán
他日约鲁史而作《春秋》，则日食、 星变屡书而不为烦。
shèng rén yǐ tiān dào jiè jǐn hòu shì zhī zhǐ zhāo rán kě dǔ yǐ
圣人以天道戒谨后世之旨，昭然可睹矣。
yú shì sī mǎ qiān shǐ jì ér xià lì dài jiē zhì tiān wén
于是司马迁《史记》 而下，历代皆志天文。
dì yǐ xī hé jì yuǎn guān fá shì zhǎng lài shì yǐ yǒu zhuān mén zhī xué yān
第以羲、和既远，官乏世掌，赖世以有专门之学焉。
rán qí shuō sān jiā yuē zhōu bì yuē xuān yè yuē hún tiān
然其说三家：曰周髀，曰宣夜，曰浑天。
xuān yè xiān jué zhōu bì duō chà hún tiān zhī xué zāo qín ér miè luò xià hóng gěng shòu chāng wǎn chū shǐ wù sè de zhī
宣夜先绝，周髀多差，浑天之学遭秦而灭，洛下闳、耿寿昌晚出，始物色得之。
gù zì wèi jìn yǐ zhì duò táng jīng tiān wén zhī xué zhě luò luò míng shì qǐ shì nán de qí rén yú
故自魏、晋以至隋、唐，精天文之学者荦荦名世， 岂世难得其人欤！
sòng zhī chū xìng jìn chén rú chu zhāo fǔ wén chén rú dòu yí hào zhī tiān wén
宋之初兴，近臣如楚昭辅，文臣如窦仪，号知天文。
tài zōng zhī shì zhào tiān xià jì shù yǒu néng míng tiān wén zhě shì lì sī tiān tāi
太宗之世，召天下伎术有能明天文者，试隶司天台；
nì bù yǐ wén zhě huàn zuì lùn sǐ
匿不以闻者幻罪论死。
jì ér zhāng sī xun hán xiǎn fú bèi yǐ tuī bù jìn
既而张思训、韩显符辈以推步进。
qí hòu xué shì dài fū rú shěn kuò zhī yì sū sòng zhī zuò yì jiē dǐ yú huàn miǎo
其后学士大夫如沈括之议，苏颂之作，亦皆底于幻眇。
jìng kāng zhī biàn cè yàn zhī qì jǐn guī jīn rén
靖康之变，测验之器尽归金人。
gāo zōng nán dù zhì shào xīng shí sān nián shǐ yīn mì shū chéng yán yì zhī qǐng mìng tài shǐ jú zhòng chuāng hún yí
高宗南渡，至绍兴十三年，始因秘书丞严抑之请，命太史局重创浑仪。
zì shì jué hòu kuī cè zhàn hòu gài bù fèi yān ěr
自是厥后，窥测占候盖不废焉尔。
níng zōng qìng yuán sì nián jiǔ yuè tài shǐ yán yuè shí yú zhòu cǎo zé shàng shū yán shí yú yè
宁宗庆元四年九月，太史言月食于昼，草泽上书言食于夜。
jí yàn shì rú cǎo zé yán
及验视，如草泽言。
nǎi gēng zào tǒng tiān lì mìng mì shū zhèng zì féng lǚ cān dìng
乃更造《统天历》，命秘书正字冯履参定。
yǐ shì tuī zhī mín jiān tiān wén zhī xué gài yǒu jīng yú tài shǐ zhě zé tài zōng zhào shì zhī fǎ yì qǐ tú zāi
以是推之，民间天文之学盖有精于太史者，则太宗召试之法亦岂徒哉！
jīn dōng dōu jiù shǐ suǒ shū tiān wén zhēn xiáng rì yuè báo shí wǔ wěi líng fàn huì bó fēi liú yūn ěr hóng ní jīng jìn yún qì děng shì qí yán shí rì zāi xiáng zhī yīng fēn yě xiū jiù zhī bié shì nán dù hòu shǐ yǒu xiáng lüè yān
今东都旧史所书天文祯祥、 日月薄蚀、五纬凌犯、彗孛飞流、晕珥虹霓、精祲云气等事，其言时日灾祥之应， 分野休咎之别，视南渡后史有详略焉。
gài dōng dōu zhī rì hǎi nèi wèi yī rén jūn yù biàn xiū dé wú huò tā wěi
盖东都之日，海内为一人，君遇变修德，无或他诿。
nán dù tǔ yǔ fēn liè tài shǐ suǒ shàng bì jǐn xīng yě zhī shū
南渡土宇分裂，太史所上，必谨星野之书。
qiě jūn chén kǒng jù xiū xǐng zhī yú gù yú tiān wén xiū jiù zhī yīng yǒu bù róng bù lǚ shù ér shēn yán zhī zhě shì yì shí shì shǐ rán wèi kě yǐ yán xīng wēng rì guān zhī shù yǒu jīng cū jìng dài zhī bù tóng yě
且君臣恐惧修省之余，故于天文休咎之应有不容不缕述而申言之者，是亦时势使然，未可以言星翁、日官之术有精粗敬怠之不同也。
jīn hé lèi cháo shǐ chén suǒ lù wèi yī zhì ér qǔ ōu yáng xiū xīn táng shū wǔ dài shǐ jì wéi fǎ fán zhēng yàn zhī shuō yǒu shè yú fù huì xián xuē ér bù shū guī yú chuán xìn ér yǐ yǐ
今合累朝史臣所录为一志，而取欧阳修《新唐书》、《五代史记》为法，凡征验之说有涉于傅会，咸削而不书，归于传信而已矣。
yí xiàng
仪象
lì xiàng yǐ shòu sì shí jī héng yǐ qí qī zhèng èr zhě běn xiàng yīn ér chéng
历象以授四时，玑衡以齐七政，二者本相因而成。
gù jī héng zhī shè shǐ wèi qǐ yú dì kù huò wèi zuò yú mì xī
故玑衡之设，史谓起于帝喾， 或谓作于宓牺。
yòu yún xuán jī yù héng nǎi xī hé jiù qì fēi shùn chuàng wèi yě
又云璇玑玉衡乃羲、和旧器，非舜创为也。
hàn mǎ róng yǒu yún shàng tiān zhī tǐ bù kě dé zhī cè tiān zhī shì jiàn yú jīng zhě wéi yǒu jī héng yī shì
汉马融有云：“上天之体不可得知，测天之事见于经者，惟有玑衡一事。
jī héng zhě jí jīn zhī hún yí yě
玑衡者，即今之浑仪也。
wú wáng fán zhī lùn yì yún hún yí zhī zhì zhì tiān liáng dì píng yǐ dìng tiān tǐ wèi sì yóu yí yǐ zhui chì dào zhě cǐ wèi jī yě
”吴王蕃之论亦云：“浑仪之制，置天梁、地平以定天体，为四游仪以缀赤道者，此谓玑也；
zhì wàng tǒng héng xiāo yú yóu yí zhōng yǐ kuī qī yào zhī xíng ér zhī qí chán lí zhī cì zhě cǐ wèi héng yě
置望筒横箫于游仪中，以窥七曜之行，而知其躔离之次者，此谓衡也。
ruò liù hé yí sān chén yí yǔ sì yóu yí bìng liè wèi sān chóng zhě táng li chún fēng suǒ zuò
”若六合仪、三辰仪与四游仪并列为三重者，唐李淳风所作。
ér huáng dào yí zhě yī xíng suǒ zēng yě
而黄道仪者，一行所增也。
rú zhāng héng zǔ luò xià hóng gěng shòu chāng zhī fǎ bié wèi hún xiàng zhì zhū mì shì yǐ lòu shuǐ zhuǎn zhī yǐ hé xuán jī suǒ jiā xīng dù zé hún xiàng běn bié wèi yī qì
如张衡祖洛下闳、耿寿昌之法，别为浑象，置诸密室，以漏水转之，以合璇玑所加星度，则浑象本别为一器。
táng li chún fēng liáng lìng zàn zǔ zhī shǐ yǔ hún yí bìng yòng
唐李淳风、梁令瓒祖之，始与浑仪并用。
tài píng xīng guó sì nián zhēng yuè bā zhōng rén zhāng sī xun chuàng zuò yǐ xiàn
太平兴国四年正月，巴中人张思训创作以献。
tài zōng zhào gōng zào yú jìn zhōng yú nián ér chéng zhào zhì yú wén míng diàn dōng gǔ lóu xià
太宗召工造于禁中，逾年而成， 诏置于文明殿东鼓楼下。
qí zhì qǐ lóu gāo zhàng yú jī yǐn yú nèi guī tiān jǔ dì
其制：起楼高丈余，机隐于内，规天矩地。
xià shè dì lún de zú
下设地轮、地足；
yòu wèi héng lún cè lún xié lún dìng shēn guān zhōng guān xiǎo guān tiān zhù
又为横轮、侧轮、斜轮、定身关、中关、小关、天柱；
qī zhí shén zuǒ yáo líng yòu kòu zhōng zhōng jī gǔ yǐ dìng kè shù měi yī zhòu yè zhōu ér fù shǐ
七直神，左摇铃，右扣钟，中击鼓，以定刻数，每一昼夜周而复始。
yòu yǐ mù wèi shí èr shén gè zhí yī shí zhì qí shí zé zì zhí chén pái xún huán ér chū suí kè shù yǐ dìng zhòu yè duǎn cháng
又以木为十二神，各直一时，至其时则自执辰牌，循环而出，随刻数以定昼夜短长。
shàng yǒu tiān dǐng tiān yá tiān guān tiān zhǐ tiān bào tiān shù tiān tiáo bù sān bǎi liù shí wǔ dù wèi rì yuè wǔ xīng zǐ wēi gōng liè sù dòu jiàn huáng chì dào yǐ rì xíng dù dìng hán shǔ jìn tuì
上有天顶、天牙、天关、天指、天抱、天束、天条，布三百六十五度，为日、月、五星、紫微宫、列宿、斗建、黄赤道，以日行度定寒暑进退。
kāi yuán yí fǎ yùn zhuàn yǐ shuǐ zhì dōng zhōng níng dòng chí sè suì wèi shū lüè hán shǔ wú zhǔn
开元遗法，运转以水，至冬中凝冻迟涩，遂为疏略，寒暑无准。
jīn yǐ shuǐ yín dài zhī zé wú chà shī
今以水银代之，则无差失。
dōng zhì zhī rì rì zài huáng dào biǎo qù běi jí zuì yuǎn wèi xiǎo hán zhòu duǎn yè cháng
冬至之日，日在黄道表，去北极最远，为小寒， 昼短夜长。
xià zhì zhī rì rì zài chì dào lǐ qù běi jí zuì jìn wèi xiǎo shǔ zhòu cháng yè duǎn
夏至之日，日在赤道里，去北极最近，为小暑，昼长夜短。
chūn qiū èr fēn rì zài liǎng jiāo chūn hé qiū liáng zhòu yè píng fēn
春秋二分， 日在两交，春和秋凉，昼夜平分。
hán shǔ jìn tuì jiē yóu yú cǐ
寒暑进退，皆由于此。
bìng zhe rì yuè xiàng jiē qǔ yǎng shì
并著日月象，皆取仰视。
àn jiù fǎ rì yuè zhòu yè xíng dù jiē rén suǒ yùn xíng
按旧法，日月昼夜行度皆人所运行。
xīn zhì chéng yú zì rán yóu wéi jīng miào
新制成于自然，尤为精妙。
yǐ sī xun wèi sī tiān hún yí chéng
以思训为司天浑仪丞。
tóng hòu yí sī tiān dōng guān zhèng hán xiǎn fú suǒ zào qí yào běn chún fēng jí sēng yī xíng zhī yí fǎ
铜候仪，司天冬官正韩显符所造，其要本淳风及僧一行之遗法。
xiǎn fú zì zhe jīng shí juǎn shàng zhī shū fǔ
显符自著经十卷，上之书府。
tóng yí zhī zhì yǒu jiǔ
铜仪之制有九：
yī yuē shuāng guī jiē jìng liù chǐ yī cùn sān fēn wéi yī zhàng bā chǐ sān cùn jiǔ fēn guǎng sì cùn wǔ fēn shàng kè zhōu tiān sān bǎi liù shí wǔ dù nán běi bìng lì zhì shuǐ niè yǐ wéi zhǔn dé chū de sān shí wǔ dù nǎi běi jí chū dì zhī dù yě
一曰双规，皆径六尺一寸三分，围一丈八尺三寸九分，广四寸五分，上刻周天三百六十五度，南北并立，置水臬以为准，得出地三十五度，乃北极出地之度也。
yǐ gāng guàn zhī sì miàn jiē qī shí èr dù shǔ zǐ wēi gōng xīng fán sān shí qī zuò yī bǎi qī shí yǒu wǔ xīng sì shí cháng jiàn wèi zhī shàng guī
以釭贯之，四面皆七十二度，属紫微宫，星凡三十七坐，一百七十有五星，四时常见，谓之上规。
zhōng yī bǎi yī shí dù sì miàn èr bǎi èr shí dù shǔ huáng chì dào nèi wài guān xīng èr bǎi sì shí liù zuò yī qiān èr bǎi bā shí jiǔ xīng jìn rì ér yǐn yuǎn ér jiàn wèi zhī zhōng guī
中一百一十度，四面二百二十度，属黄赤道内外官，星二百四十六坐，一千二百八十九星，近日而隐，远而见，谓之中规。
zhì niè zhī xià rào nán jí qī shí èr dù chú lǎo rén xīng wài sì shí cháng yǐn wèi zhī xià guī
置臬之下，绕南极七十二度，除老人星外，四时常隐，谓之下规。
èr yuē yóu guī jìng wǔ chǐ èr cùn wéi yī zhàng wǔ chǐ liù cùn guǎng yī cùn èr fēn hòu sì fēn shàng yì kè zhōu tiān yǐ gāng guàn yú shuāng guī diān zhóu zhī shàng lìng de zuǒ yòu yùn zhuàn
二曰游规，径五尺二寸，围一丈五尺六寸，广一寸二分，厚四分，上亦刻周天， 以釭贯于双规巅轴之上，令得左右运转。
fán zhì guǎn cè yàn zhī fǎ zhòng xīng yuǎn jìn suí tiān zhōu biàn
凡置管测验之法，众星远近，随天周遍。
sān yuē zhí guī èr gè zhǎng sì chǐ bā cùn kuò yī cùn èr fēn hòu sì fēn yú liǎng jí zhī jiān yòng jiā kuī guǎn zhōng zhì guān zhóu lìng qí yóu guī yùn zhuàn
三曰直规，二，各长四尺八寸，阔一寸二分，厚四分，于两极之间用夹窥管， 中置关轴，令其游规运转。
sì yuē kuī guǎn yī zhǎng sì chǐ bā cùn guǎng yī cùn èr fēn guān zhóu zài zhí guī zhōng
四曰窥管，一，长四尺八寸，广一寸二分，关轴在直规中。
wǔ yuē píng zhǔn lún zài shuǐ niè zhī shàng jìng liù chǐ yī cùn sān fēn wéi yī zhàng bā chǐ sān cùn jiǔ fēn shàng kè bā guà shí gàn shí èr chén èr shí sì qì qī shí èr hòu yú qí zhōng dìng sì wéi rì chén zhèng zhòu yè bǎi kè
五曰平准轮，在水臬之上，径六尺一寸三分，围一丈八尺三寸九分，上刻八卦、 十干、十二辰、二十四气、七十二候于其中，定四维日辰，正昼夜百刻。
liù yuē huáng dào nán běi gè qù chì dào èr shí sì dù dōng xī jiāo yú mǎo yǒu yǐ wéi rì xíng yíng suō yuè xíng jiǔ dào zhī xiàn
六曰黄道，南北各去赤道二十四度，东西交于卯酉，以为日行盈缩、月行九道之限。
fán dōng zhì rì xíng nán jí qù běi jí yī bǎi yī shí wǔ dù gù jǐng zhǎng ér hán
凡冬至日行南极，去北极一百一十五度，故景长而寒；
xià zhì rì zài chì dào běi èr shí sì dù qù běi jí liù shí qī dù gù jǐng duǎn ér shǔ
夏至日在赤道北二十四度，去北极六十七度，故景短而暑。
yuè yǒu jiǔ dào zhī xíng suì zā shí èr chén zhèng jiāo chū rù huáng dào yuǎn bù guò liù dù
月有九道之行，岁匝十二辰，正交出入黄道， 远不过六度。
wǔ xīng shùn liú fú nì xíng dù zhī cháng shù yě
五星顺、留、伏、逆行度之常数也。
qī yuē chì dào yǔ huáng dào děng dài tiān zhī hóng yǐ gé huáng dào qù liǎng jí gè jiǔ shí yí dù qiáng
七曰赤道，与黄道等，带天之纮以隔黄道，去两极各九十一度强。
huáng dào zhī jiāo yě àn jīng dōng jiāo jiǎo sù wǔ dù shǎo xi jiāo kuí sù yī shí sì dù qiáng
黄道之交也， 按经东交角宿五度少，西交奎宿一十四度强。
rì chū yú chì dào wài yuǎn bù guò èr shí sì dù
日出于赤道外，远不过二十四度。
dōng zhì zhī rì xíng dǒu xiù rì rù yú chì dào nèi yì bù guò èr shí sì dù xià zhì zhī rì xíng jǐng sù
冬至之日行斗宿，日入于赤道内，亦不过二十四度，夏至之日行井宿；
jí zhòu yè fēn yán liáng děng
及昼夜分，炎凉等。
rì yuè wǔ xīng yīn yáng jìn tuì yíng suō zhī cháng shù yě
日、月、五星阴阳进退盈缩之常数也。
bā yuē lóng zhù sì gè gāo wǔ chǐ wǔ cùn bìng yú píng zhǔn lún xià
八曰龙柱，四，各高五尺五寸，并于平准轮下。
jiǔ yuē shuǐ niè shí zì wèi zhī qí shuǐ píng mǎn běi chén zhèng
九曰水臬，十字为之，其水平满，北辰正。
yǐ zhì sì yú gè zhǎng qī chǐ wǔ cùn gāo sān cùn bàn shēn yī cùn
以置四隅，各长七尺五寸，高三寸半，深一寸。
sì yú shuǐ píng zé tiān de zhǔn
四隅水平则天地准。
táng zhēn guàn chū li chún fēng yú jùn yí xiàn gǔ yuè tái cè běi jí chū dì gāo sān shí sì dù bā fēn chà yáng chéng sì fēn
唐贞观初，李淳风于浚仪县古岳台测北极出地高三十四度八分，差阳城四分。
jīn cè dìng běi jí gāo sān shí wǔ dù yǐ wéi cháng zhǔn
今测定北极高三十五度以为常准。
xī níng qī nián qī yuè shěn kuò shàng hún yí fú lòu jǐng biǎo sān yì
熙宁七年七月，沈括上《浑仪》、《浮漏》、《景表》三议。
hún yí yì yuē
《浑仪议》曰：
wǔ xīng zhī xíng yǒu jí shū rì yuè zhī jiāo yǒu jiàn nì qiú qí cì shě jīng mó zhī huì qí fǎ yī yù yú rì
五星之行有疾舒，日月之交有见匿，求其次舍经劘之会，其法一寓于日。
dōng zhì zhī rì rì zhī duān nán zhě yě
冬至之日，日之端南者也。
rì xíng zhōu tiān ér fù jí yú biǎo ruì fán sān bǎi liù shí yǒu wǔ rì sì fēn rì zhī jǐ yī ér wèi zhī suì
日行周天而复集于表锐，凡三百六十有五日四分日之几一， 而谓之岁。
zhōu tiān zhī tǐ rì bié zhī wèi zhī dù
周天之体，日别之谓之度。
dù zhī lí qí shù yǒu èr rì xíng zé shū zé jí huì ér jūn bié zhī yuē chì dào zhī dù
度之离，其数有二：日行则舒则疾，会而均， 别之曰赤道之度；
rì xíng zì nán ér běi shēng jiàng sì shí yǒu bā dù ér yǐ bié zhī yuē huáng dào zhī dù
日行自南而北，升降四十有八度而迤，别之曰黄道之度。
dù bù kě jiàn qí kě jiàn zhě xīng yě
度不可见，其可见者星也。
rì yuè wǔ xīng zhī suǒ yóu yǒu xīng yān
日、月、五星之所由，有星焉。
dāng dù zhī huà zhě fán èr shí yǒu bā ér wèi zhī shě
当度之画者凡二十有八，而谓之舍。
shě suǒ yǐ jié dù dù suǒ yǐ shēng shù yě
舍所以絜度，度所以生数也。
dù zài tiān zhě yě wèi zhī jī héng zé dù zài qì
度在天者也，为之玑衡，则度在器。
dù zài qì zé rì yuè wǔ xīng kě tuán hu qì zhōng ér tiān wú suǒ yù yě
度在器， 则日月五星可抟乎器中，而天无所豫也。
tiān wú suǒ yù zé zài tiān zhě bù wéi nán zhī yě
天无所豫，则在天者不为难知也。
zì hàn yǐ qián wèi lì zhě bì yǒu jī héng yǐ zì yàn jī
自汉以前，为历者必有玑衡以自验迹。
qí hòu suī yǒu jī héng ér bù wéi lì zuò
其后虽有玑衡，而不为历作。
wèi lì zhě yì bù fù yǐ qì zì kǎo qì shuò xīng wěi jiē mò néng zhī qí bì dāng zhī shù
为历者亦不复以器自考，气朔星纬，皆莫能知其必当之数。
zhì táng sēng yī xíng gǎi dà yǎn lì fǎ shǐ fù yòng hún yí cān shí gù qí shù suǒ de bǐ zhū jiā wèi duō
至唐僧一行改《大衍历法》，始复用浑仪参实，故其术所得，比诸家为多。
chén cháng lì kǎo gǔ jīn yí xiàng zhī fǎ yú shū suǒ wèi xuán jī yù héng wéi zhèng kāng chéng cū jì qí fǎ zhì luò xià hóng zhì yuán yí gǔ kuǐ yòu jiā huáng dào qí xiáng jiē bù cún yú shū
臣尝历考古今仪象之法，《虞书》所谓璇玑玉衡，唯郑康成粗记其法，至洛下闳制圆仪，贾逵又加黄道，其详皆不存于书。
qí hòu zhāng héng wèi tóng yí yú mì shì zhōng yǐ shuǐ zhuǎn zhī gài suǒ wèi hún xiàng fēi gǔ zhī jī héng yě
其后张衡为铜仪于密室中，以水转之， 盖所谓浑象，非古之玑衡也。
wú sūn shì shí wáng fán lù jī jiē cháng wèi yí jí xiàng qí shuō yǐ wèi jiù yǐ èr fēn wéi yí dù ér huàn xīng chén chóu jì zhāng héng gǎi yòng sì fēn ér fù chuí zhòng nán yùn
吴孙氏时王蕃、陆绩皆尝为仪及象，其说以谓旧以二分为一度，而患星辰稠穊，张衡改用四分，而复椎重难运。
gù fán yǐ sān fēn wèi dù zhōu zhàng yǒu jiǔ cùn wǔ fēn cùn zhī sān ér jù huáng chì dào yān
故蕃以三分为度，周丈有九寸五分寸之三，而具黄赤道焉。
jī zhī shuō yǐ tiān xíng rú niǎo luǎn xiǎo tuǒ ér huáng chì dào duǎn cháng xiāng hài bù néng yīng fǎ
陆绩的观点认为天的形状是像乌蛋一样的小椭圆形，而黄道赤道的长短互相妨害，不能适应他的方法。
zhì liú yào shí nán yáng kǒng dìng zhì tóng yí yǒu shuāng guī guī zhèng jù zǐ wǔ yǐ xiàng tiān
至刘曜时，南阳孔定制铜仪，有双规，规正距子午以象天；
yǒu héng guī pàn yí zhī zhōng yǐ xiàng de
有横规， 判仪之中以象地；
yǒu shí guī xié luò tiān fù yǐ hou chì dào
有时规，斜络天腹以候赤道；
nán běi zhí gàn yǐ fǎ èr jí
南北植干，以法二极；
qí zhōng nǎi wèi yóu guī kuī guǎn
其中乃为游规、窥管。
liú yào tài shǐ lìng zhāo chóng hú lán jiē cháng wèi tiě yí qí guī yǒu liù sì cháng dìng yǐ xiàng de yī xiàng chì dào qí èr xiàng èr jí nǎi shì dìng suǒ wèi shuāng guī zhě yě
刘曜太史令晁崇、斛兰皆尝为铁仪，其规有六，四常定，以象地，一象赤道，其二象二极，乃是定所谓双规者也。
qí zhì yǔ dìng fǎ dà tóng wéi nán běi zhù qū bào shuāng guī xià yǒu zòng héng shuǐ píng yǐ yín cuò xīng dù xiǎo biàn jiù fǎ
其制与定法大同，唯南北柱曲抱双规， 下有纵衡水平，以银错星度，小变旧法。
ér jiē bù yán yǒu huáng dào yí qí shī chuán yě
而皆不言有黄道，疑其失传也。
táng li chún fēng wèi yuán yí sān chóng qí wài yuē liù hé yǒu tiān jīng shuāng guī jīn hún wěi guī jīn cháng guī
唐李淳风为圆仪三重：其外曰六合，有天经双规、金浑纬规、金常规。
cì yuē sān chén zhuǎn yú liù hé zhī nèi yuán jìng bā chǐ yǒu xuán jī guī yuè yóu guī suǒ wèi xuán jī zhě huáng chì dào shǔ yān
次曰三辰，转于六合之内，圆径八尺，有璇玑规、月游规，所谓璇玑者，黄、赤道属焉。
yòu cì yuē sì yóu nán běi wèi tiān shū zhōng wèi yóu tǒng kě yǐ shēng jiàng yóu zhuǎn bié wèi yuè dào bàng liè èr bǎi sì shí jiǔ jiāo yǐ xié yuè yóu
又次曰四游， 南北为天枢，中为游筒可以升降游转，别为月道，傍列二百四十九交以携月游。
yī xíng yǐ wéi nán yòng ér qí fǎ yì wáng
一行以为难用，而其法亦亡。
qí hòu lǜ fǔ bīng cáo liáng lìng zàn gèng yǐ mù wèi yóu yí yīn chún fēng zhī fǎ ér shāo fù xīn yì zhào yǔ yī xíng zá xiào dé shī gǎi zhù tóng yí gǔ jīn chēng qí xiáng què
其后率府兵曹梁令瓒更以木为游仪，因淳风之法而稍附新意，诏与一行杂校得失，改铸铜仪，古今称其详确。
zhì dào zhōng chū zhù hún tiān yí yú sī tiān jiān duō yīn hú lán zhāo chóng zhī fǎ
至道中，初铸浑天仪于司天监，多因斛兰、晁崇之法。
huáng yòu zhōng gǎi zhù tóng yí yú tiān wén yuàn gū yòng lìng zàn yī xíng zhī lùn ér qù qǔ jiāo yǒu shī de
皇祐中，改铸铜仪于天文院，姑用令瓒、一行之论，而去取交有失得。
chén jīn ji gǔ jīn zhī shuō yǐ qiú shù xiàng yǒu bù hé zhě shí yǒu sān shì
臣今辑古今之说以求数象，有不合者十有三事：
qí yī jiù shuō yǐ wèi jīn zhōng guó yú de wèi dōng nán dāng lìng xī běi wàng jí xīng zhì tiān jí bù dàng zhōng běi
其一，旧说以谓今中国于地为东南，当令西北望极星，置天极不当中北。
yòu yuē tiān cháng qīng xī běi jí xīng bù dé jū zhōng
又曰： 天常倾西北，极星不得居中。
chén wèi yǐ zhōng guó guī guān zhī tiān cháng běi yǐ kě yě wèi jí xīng piān xī zé bù rán
臣谓以中国规观之，天常北倚可也，谓极星偏西则不然。
suǒ wèi dōng xī nán běi zhě hé cóng ér de zhī
所谓东西南北者，何从而得之？
qǐ bù yǐ rì zhī suǒ chū zhě wèi dōng rì zhī suǒ rù zhě wèi xi hu
岂不以日之所出者为东，日之所入者为西乎？
chén guān gǔ zhī hòu tiān zhě zì ān nán dōu hù fǔ zhì jùn yí tài yuè tái cái liù qiān lǐ ér běi jí zhī chà fán shí wǔ dù shāo běi bù yǐ yōng jù zhī jí xīng zhī bù zhí rén shàng yě
臣观古之候天者，自安南都护府至浚仪太岳台才六千里，而北极之差凡十五度，稍北不已，庸讵知极星之不直人上也？
chén cháng dú huáng dì sù shū lì yú wǔ ér miàn zi lì yú zi ér miàn wǔ zhì yú zì mǎo ér wàng yǒu zì yǒu ér wàng mǎo jiē yuē běi miàn
臣尝读黄帝《素书》：“立于午而面子，立于子而面午，至于自卯而望酉，自酉而望卯，皆曰北面。
lì yú mǎo ér fù yǒu lì yú yǒu ér fù mǎo zhì yú zì wǔ ér wàng nán zì zi ér wàng běi zé jiē yuē nán miàn
立于卯而负酉，立于酉而负卯，至于自午而望南，自子而望北，则皆曰南面。
chén shǐ bù yù qí lǐ dǎi jīn sī zhī nǎi cháng yǐ tiān zhōng wèi běi yě
”臣始不谕其理，逮今思之，乃常以天中为北也。
cháng yǐ tiān zhōng wèi běi zé gài yǐ jí xīng cháng jū tiān zhōng yě
常以天中为北，则盖以极星常居天中也。
sù wèn yóu wéi shàn yán tiān zhě
《素问》尤为善言天者。
jīn nán běi cái wǔ bǎi lǐ zé běi jí zhé chà yí dù yǐ shàng
今南北才五百里，则北极辄差一度以上；
ér dōng xī nán běi shù qiān lǐ jiān rì fēn zhī shí hòu zhī rì wèi cháng bù chū yú mǎo bàn ér rù yú yǒu bàn zé yòu zhī tiān shū jì zhōng zé rì zhī suǒ chū zhě dìng wèi dōng rì zhī suǒ rù zhě dìng wèi xi tiān shū zé cháng wèi běi wú yí yǐ
而东西南北数千里间，日分之时候之，日未尝不出于卯半而入于酉半，则又知天枢既中，则日之所出者定为东，日之所入者定为西，天枢则常为北无疑矣。
yǐ héng kuī zhī rì fēn zhī shí yǐ hún yí dǐ jí xīng yǐ hou rì zhī chū mò zé cháng zài mǎo yǒu zhī bàn shǎo běi
以衡窥之，日分之时，以浑仪抵极星以候日之出没， 则常在卯、酉之半少北。
cǐ dài fàng hu sì hǎi ér tóng zhě hé cóng ér zhī zhōng guó zhī wèi dōng nán yě
此殆放乎四海而同者，何从而知中国之为东南也？
bǐ tú jiàn zhōng guó dōng nán jiē jì hǎi ér wéi shì shuō yě
彼徒见中国东南皆际海而为是说也。
chén yǐ wèi jí xīng zhī guǒ zhōng guǒ fēi zhōng jiē wú zú lùn zhě
臣以谓极星之果中、果非中，皆无足论者。
bǐ běi jí zhī chū dì liù qiān lǐ zhī jiān suǒ chà zhě yǐ rú shì yòu ān zhī qí máng mèi jǐ qiān wàn lǐ zhī wài yá
彼北极之出地六千里之间所差者已如是，又安知其茫昧几千万里之外邪？
jīn zhí dāng jù jiàn bāng zhī de rén mù zhī suǒ jí zhě cái yǐ wéi fǎ
今直当据建邦之地， 人目之所及者，裁以为法。
bù zú wéi fǎ zhě yi zhì ér wù yì kě yě
不足为法者，宜置而勿议可也。
qí èr yuē hóng píng shè yǐ xiàng dì tǐ jīn hún yí zhì yú chóng tái zhī shàng xià gǎn rì yuè zhī suǒ chū zé hóng bù yǔ dì jì xiāng dāng zhě
其二曰：纮平设以象地体，今浑仪置于崇台之上，下敢日月之所出，则纮不与地际相当者。
chén xiáng cǐ shuō suī cū yǒu lǐ rán tiān dì zhī guǎng dà bù wéi yī tái zhī gāo xià yǒu suǒ tuī qiān
臣详此说虽粗有理，然天地之广大，不为一台之高下有所推迁。
gài hún yí kǎo tiān dì zhī tǐ yǒu shí shù yǒu zhǔn shù
盖浑仪考天地之体，有实数，有准数。
suǒ wèi shí zhě cǐ shù jí bǐ shù yě cǐ yí chì bǐ yì yí chì zhī wèi yě
所谓实者，此数即彼数也，此移赤彼亦移赤之谓也。
suǒ wèi zhǔn zhě yǐ cǐ zhǔn bǐ cǐ zhī yī fēn zé zhǔn bǐ zhī jǐ qiān lǐ zhī wèi yě
所谓准者，以此准彼，此之一分，则准彼之几千里之谓也。
jīn tái zhī gāo xià nǎi suǒ wèi shí shù yī tái zhī gāo bù guò shù zhàng bǐ zhī suǒ chà zhě yì bù guò cǐ tiān dì zhī dà qǐ shù zhàng zú lèi qí gāo xià
今台之高下乃所谓实数，一台之高不过数丈，彼之所差者亦不过此，天地之大，岂数丈足累其高下？
ruò héng zhī dī áng zé suǒ wèi zhǔn shù zhě yě
若衡之低昂，则所谓准数者也。
héng yí yī fēn zé bǐ bù zhī qí shù jǐ qiān lǐ zé héng zhī dī áng dāng shěn ér tái zhī gāo xià fēi suǒ dāng xù yě
衡移一分，则彼不知其数几千里，则衡之低昂当审， 而台之高下非所当恤也。
qí sān yuē yuè xíng zhī dào guò jiāo zé rù huáng dào liù dù ér shāo què fù jiāo zé chū yú huáng dào zhī nán yì rú zhī
其三曰：月行之道，过交则入黄道六度而稍却，复交则出于黄道之南，亦如之。
yuè xíng zhōu yú huáng dào rú shéng zhī rào mù gù yuè jiāo ér xíng rì zhī yīn zé rì wèi zhī kuī
月行周于黄道，如绳之绕木，故月交而行日之阴，则日为之亏；
rù shí fǎ ér bù kuī zhě xíng rì zhī yáng yě
入蚀法而不亏者， 行日之阳也。
měi yuè tuì jiāo èr bǎi sì shí jiǔ zhōu yǒu jī rán hòu fù huì
每月退交二百四十九周有奇，然后复会。
jīn yuè dào jì bù néng huán rào huáng dào yòu tuì jiāo zhī jiàn dāng měi rì chā chí jīn bì hou yuè zhōng ér dùn yí yì zhōng bù néng fú huì tiān dù dāng shěng qù yuè huán
今月道既不能环绕黄道，又退交之渐当每日差池，今必候月终而顿移，亦终不能符会天度，当省去月环。
qí hou yuè zhī chū rù zhuān yǐ lì fǎ bù zhī
其候月之出入，专以历法步之。
qí sì héng shàng xià èr duān jiē jìng yí dù yǒu bàn yòng rì zhī jìng yě
其四，衡上、下二端皆径一度有半，用日之径也。
ruò héng duān bù néng quán róng rì yuè zhī tǐ zé wú yóu shěn rì yuè dìng cì
若衡端不能全容日月之体， 则无由审日月定次。
yù rì yuè zhèng mǎn shàng héng zhī duān bù kě dòng yí cǐ qí suǒ yǐ yòng yí dù yǒu bàn wéi fǎ yě
欲日月正满上衡之端，不可动移，此其所以用一度有半为法也。
xià duān yì yí dù yǒu bàn zé bù rán
下端亦一度有半，则不然。
ruò rén mù pò xià duān zhī dōng yǐ kuī shàng duān zhī xi zé chà jǐ sān dù
若人目迫下端之东以窥上端之西，则差几三度。
fán qiú xīng zhī fǎ bì lìng suǒ qiú zhī xīng zhèng dāng chuān zhī zhōng xīn
凡求星之法，必令所求之星正当穿之中心。
jīn liǎng duān jì děng zé rén mù yóu dòng wú yīn zhī qí zhèng zhōng
今两端既等，则人目游动，无因知其正中。
jīn yǐ gōu gǔ fǎ qiú zhī xià jìng sān fēn shàng jìng yí dù yǒu bàn zé liǎng qiào xiāng fù dà xiǎo lüè děng
今以钩股法求之，下径三分，上径一度有半，则两窍相覆，大小略等。
rén mù bù yáo zé suǒ chá zì zhèng
人目不摇，则所察自正。
qí wǔ qián shì jiē yǐ jí xīng wèi tiān zhōng zì zǔ héng yǐ jī héng kuī kǎo tiān jí bù dòng chù nǎi zài jí xīng zhī mò yóu yí dù yǒu yú
其五，前世皆以极星为天中，自祖恒以玑衡窥考天极不动处，乃在极星之末犹一度有余。
jīn tóng yí tiān shū nèi jìng yí dù yǒu bàn nǎi miù yǐ héng duān zhī dù wèi lǜ
今铜仪天枢内径一度有半，乃谬以衡端之度为率。
ruò jī héng duān píng zé jí xīng cháng yóu tiān shū zhī wài
若玑衡端平，则极星常游天枢之外；
jī héng xiǎo piān zé jí xīng zhà chū zhà rù
玑衡小偏，则极星乍出乍入。
lìng zàn jiù fǎ tiān shū nǎi jìng èr dù yǒu bàn gài yù shǐ jí xīng yóu yú shū zhōng yě
令瓒旧法，天枢乃径二度有半，盖欲使极星游于枢中也。
chén kǎo yàn jí xīng gèng sān yuè ér hòu zhī tiān zhōng bù dòng chù yuǎn jí xīng nǎi sān dù yǒu yú zé zǔ héng kuī kǎo yóu wèi wèi shěn
臣考验极星更三月，而后知天中不动处远极星乃三度有余， 则祖恒窥考犹为未审。
jīn dāng wèi tiān shū jìng qī dù shǐ rén mù qiè nán shū wàng zhī xīng zhèng xún běi jí shū lǐ zhōu cháng jiàn bù yǐn tiān tǐ fāng zhèng
今当为天枢径七度，使人目切南枢望之，星正循北极枢里周常见不隐，天体方正。
qí liù lìng zàn yǐ chén kè shí gàn bā guà jiē kè yú hóng rán hóng píng zhèng ér huáng dào xié yùn dāng zǐ wǔ zhī jiān zé rì jìng dù ér dào cù
其六，令瓒以辰刻、十干、八卦皆刻于纮，然纮平正而黄道斜运，当子、午之间，则日径度而道促；
mǎo yǒu zhī jì zé rì yǐ xíng ér dào shū
卯、酉之际，则日迤行而道舒。
rú cǐ chén kè bù néng wú miù
如此，辰刻不能无谬。
xīn tóng yí zé yí kè yú wěi sì yóu jūn píng chén kè bù shī
新铜仪则移刻于纬，四游均平，辰刻不失。
rán lìng zàn tiān zhōng dān huán zhí zhōng guó rén dǐng zhī shàng ér xīn tóng yí wěi xié luò nán běi jí zhī zhōng yǔ chì dào xiāng zhí
然令瓒天中单环，直中国人顶之上，而新铜仪纬斜络南北极之中，与赤道相直。
jiù fǎ shè zhī wú yòng xīn yí yí zhī wéi shì
旧法设之无用，新仪移之为是。
rán dāng cè kuī rú chē lún zhī yá ér bù dàng héng guī rú gǔ táo qí páng pò xiá nán fù chén kè ér yòu bì yìng xīng dù
然当侧窥如车轮之牙，而不当衡规如鼓陶，其旁迫狭，难赋辰刻，而又蔽映星度。
qí qī
其七，
sī tiān tóng yí
司天铜仪，
huáng chì dào yǔ hóng hé zhù
黄、赤道与纮合铸，
bù kě zhuǎn yí
不可转移，
suī yǔ tiān yùn bù fú
虽与天运不符，
zhì yú kuī cè zhī shí
至于窥测之时，
xiān yǐ jù dù xīng kǎo dìng sān chén suǒ shě
先以距度星考定三辰所舍，
fù yùn yóu yí dǐ běn sù dù
复运游仪抵本宿度，
nǎi qiú chū rù huáng dào yǔ qù jí dù
乃求出入黄道与去极度，
suǒ de wú yǐ yì yú lìng zàn zhī shù
所得无以异于令瓒之术。
qí fǎ běn yú zhāo chóng hú lán zhī jiù zhì suī bù shèn jīng rù ér pō wéi jiǎn yì
其法本于晁崇、斛兰之旧制，虽不甚精缛，而颇为简易。
li chún fēng cháng wèi hú lán suǒ zuò tiě yí chì dào bù dòng nǎi rú jiāo zhù
李淳风尝谓斛兰所作铁仪，赤道不动，乃如胶柱。
yǐ kǎo yuè xíng chà huò zhì shí qī dù shǎo bù jiǎn shí dù
以考月行，差或至十七度，少不减十度。
cǐ zhèng wèi zhí yǐ chì dào hou yuè xíng qí chà rú cǐ
此正谓直以赤道候月行，其差如此。
jīn huáng chì dào dù zài yùn yóu yí dǐ suǒ shě sù dù qiú zhī ér yuè xíng zé yǐ yuè lì měi rì qù jí dù suàn lǜ zhī bù kě wèi zhī jiāo yě
今黄、赤道度，再运游仪抵所舍宿度求之， 而月行则以月历每日去极度算率之，不可谓之胶也。
xīn fǎ dìng sù ér biàn huáng dào cǐ dìng huáng dào ér biàn sù dàn kě fù sān bǎi liù shí wǔ dù ér bù néng jù yú fēn cǐ qí wèi lüè yě
新法定宿而变黄道，此定黄道而变宿，但可赋三百六十五度而不能具余分，此其为略也。
qí bā lìng zàn jiù fǎ huáng dào shè yú yuè dào zhī shàng chì dào yòu cì yuè dào ér jī zuì chù qí xià
其八，令瓒旧法，黄道设于月道之上，赤道又次月道，而玑最处其下。
měi yuè yí yī jiāo zé huáng chì dào zhé biàn
每月移一交，则黄、赤道辄变。
jīn dāng shěng qù yuè dào xǐ jī yú chì dào zhī shàng ér huáng dào jū chì dào zhī xià zé èr dào yǔ héng duān xiāng pò ér xīng dù yì shěn
今当省去月道，徙玑于赤道之上，而黄道居赤道之下，则二道与衡端相迫，而星度易审。
qí jiǔ jiù fǎ guī huán yī miàn kè zhōu tiān dù yī miàn jiā yín dīng
其九，旧法：规环一面刻周天度，一面加银丁。
suǒ yǐ shī yín dīng zhě yè hòu tiān huì bù kě mù chá zé yǐ shǒu qiè zhī yě
所以施银丁者，夜候天晦，不可目察，则以手切之也。
gǔ zhī rén yǐ xuán wèi zhī xuán zhě zhū zhī shǔ yě
古之人以璇为之，璇者，珠之属也。
jīn sī tiān jiàn sān chén yí shè chǐ yú huán bèi bù yǔ héng xiāo huì dāng yí liè liǎng páng yǐ biàn cān chá
今司天监三辰仪设齿于环背，不与横萧会，当移列两旁，以便参察。
qí shí jiù fǎ zhòng jī jiē guǎng sì cùn hòu sì fēn
其十，旧法：重玑皆广四寸，厚四分。
qí tā guī zhóu chuí zhòng pǔ zhuō bù kě xuán yùn
其他规轴，椎重朴拙，不可旋运。
jīn xiǎo sǔn qí zhì shǐ zhī qīng lì
今小损其制，使之轻利。
qí shí yī gǔ zhī rén zhī huáng dào suì yì bù zhī chì dào zhī yīn biàn yě
其十一，古之人知黄道岁易，不知赤道之因变也。
huáng dào zhī dù yǔ chì dào zhī dù xiāng ǒu zhě yě
黄道之度，与赤道之度相偶者也。
huáng dào xǐ ér xi zé chì dào bù dé dú jiāo
黄道徙而西，则赤道不得独胶。
jīn dāng biàn chì dào yǔ huáng dào tóng fǎ
今当变赤道与黄道同法。
qí shí èr jiù fǎ huáng chì dào píng shè zhèng dāng tiān dù yǎn bì rén mù bù kě zhàn chá
其十二，旧法：黄、赤道平设，正当天度，掩蔽人目，不可占察。
qí hòu nǎi bié jiā zuān kǒng yóu wéi zhuō miù
其后乃别加钻孔，尤为拙谬。
jīn dāng cè zhì shǎo piān shǐ tiān dù chū běi jì zhī wài zì bù lìng bì
今当侧置少偏，使天度出北际之外，自不凌蔽。
qí shí sān jiù fǎ dì hóng zhèng luò tiān jīng zhī bàn fán hou sān chén chū rù zé de jì zhèng wéi dì hóng suǒ fú
其十三，旧法：地纮正络天经之半，凡候三辰出入，则地际正为地纮所伏。
jīn dāng xǐ hóng shāo xià shǐ de jì yǔ hóng zhī shàng jì xiāng zhí
今当徙纮稍下，使地际与纮之上际相直。
hou sān chén fú jiàn zhuān yǐ hóng jì wèi lǜ zì dāng mò yǔ tiān hé
候三辰伏见，专以纮际为率，自当默与天合。
yòu yán hún yí zhì qì
又言浑仪制器：
hún yí zhī wèi qì qí shǔ yǒu sān xiāng yīn wèi yòng
浑仪之为器，其属有三，相因为用。
qí zài wài zhě yuē tǐ yǐ lì sì fāng shàng xià zhī dìng wèi
其在外者曰体，以立四方上下之定位。
qí cì yuē xiàng yǐ fǎ tiān zhī yùn xíng cháng yǔ tiān suí
其次曰象，以法天之运行，常与天随。
qí zài nèi jī héng jī yǐ chá wěi héng yǐ chá jīng
其在内玑衡，玑以察纬，衡以察经。
qiú tiān dì duān jí sān míng nì jiàn zhě tǐ wèi zhī yòng
求天地端极三明匿见者，体为之用；
chá huáng dào jiàng zhì chén kè yùn xǐ zhě xiàng wéi zhī yòng
察黄道降陟辰刻运徙者，象为之用；
sì fāng shàng xià wú suǒ bù shǔ zhě jī héng wèi zhī yòng
四方上下无所不属者，玑衡为之用。
tǐ zhī wèi qì wèi yuán guī zhě sì
体之为器，为圆规者四。
qí guī zhī bié yī yuē jīng jīng zhī guī èr bìng zhì zhèng dǐ zǐ wǔ ruò chē lún zhī zhí
其规之别：一曰经，经之规二并峙，正抵子午，若车轮之植。
èr guī xiāng jù sì cùn jiā guī wéi chǐ yǐ bié qù jí zhī dù
二规相距四寸，夹规为齿，以别去极之度。
běi jí chū hóng zhī shàng sān shí yǒu sì dù shí fēn dù zhī bā qiáng nán jí xià hóng yì rú zhī
北极出纮之上三十有四度十分度之八强，南极下纮亦如之。
duì xián èr gāng lián èr guī yǐ wéi yī gāng zhōng róng shū
对衔二釭，联二规以为一，釭中容枢。
èr yuē wěi wěi zhī guī yī yǔ jīng jiāo yú èr jí zhī zhōng ruò chē lún zhī yǐ nán běi jù jí jiē jiǔ shí yí dù qiáng
二曰纬，纬之规一，与经交于二极之中，若车轮之倚，南北距极皆九十一度强。
jiā guī wéi chǐ yǐ bié zhōu tiān zhī dù
夹规为齿，以别周天之度。
sān yuē hóng hóng zhī guī yī shàng jì dāng jīng zhī bàn ruò chē lún zhī pū yǐ kǎo de jì zhōu fù shí èr chén yǐ dìng bā fāng
三曰纮，纮之规一，上际当经之半，若车轮之仆，以考地际，周赋十二辰，以定八方。
hóng zhī xià yǒu fū cóng yī héng yī kè gōu shòu shuǐ yǐ wéi píng
纮之下有趺，从一衡一，刻沟受水以为平。
zhōng gōu wéi dì yǐ shòu zhù shuǐ
中沟为地，以受注水。
sì mò jiàn fū wèi shēng lóng sì yǐ fù hóng
四末建趺，为升龙四以负纮。
fán hún yí zhī shǔ jiē shǔ yān
凡浑仪之属皆属焉。
lóng kēng wèi gāng wéi zhī sì qián yǐ wéi gù
龙吭为纲维之四揵以为固。
xiàng zhī wèi qì wèi yuán guī zhě sì
象之为器，为圆规者四。
qí guī zhī bié yī yuē jī jī zhī guī èr bìng zhì xiāng jù rú jīng zhī dù
其规之别：一曰玑，玑之规二并峙，相距如经之度。
jiā guī wéi chǐ duì xián èr gāng gāng zhōng róng shū jiē rú jīng zhī lǜ
夹规为齿，对衔二釭，釭中容枢，皆如经之率。
shè zhī yì rú jīng qí yì zhě jīng jiāo ér jī kě xuán
设之亦如经，其异者经胶而玑可旋。
èr yuē chì dào chì dào zhī guī yī kè jī shí fēn cùn zhī sān yǐ xián chì dào
二曰赤道，赤道之规一刻，玑十分寸之三以衔赤道。
chì dào shè zhī rú wěi qí yì zhě wěi jiāo yú jīng ér chì dào xián yú jī yǒu shí ér yí dù chuān yī qiào yǐ yí suì chà
赤道设之如纬，其异者纬胶于经，而赤道衔于玑，有时而移，度穿一窍，以移岁差。
sān yuē huáng dào huáng dào zhī guī yī kè chì dào shí fēn cùn zhī èr yǐ xián huáng dào qí nán chū chì dào zhī běi jì èr shí yǒu sì dù qí běi rù chì dào yì rú zhī
三曰黄道，黄道之规一，刻赤道十分寸之二以衔黄道，其南出赤道之北际二十有四度，其北入赤道亦如之。
jiāo yú kuí jiǎo dù chuān yī qiào yǐ tóng biān shǔ yú chì dào
交于奎、角，度穿一窍，以铜编属于赤道。
suì chà yíng dù zé bìng chì dào xǐ ér xi
岁差盈度，则并赤道徙而西。
huáng chì dào jiā guī wèi chǐ yǐ bié jūn yǐ zhī dù
黄赤道夹规为齿，以别均迤之度。
jī héng zhī wèi qì wèi yuán guī èr yuē jī duì zhì xiāng jù rú xiàng jī zhī dù jiā guī wéi chǐ jiē rú xiàng jī
玑衡之为器，为圆规二，曰玑，对峙，相距如象玑之度，夹规为齿，皆如象玑。
qí yì zhě xiàng jī duì xián èr gāng ér jī duì xián èr shū guàn yú xiàng jī tiān jīng zhī gāng zhōng
其异者：象玑对衔二釭，而玑对衔二枢，贯于象玑天经之釭中。
sān wù xiāng zhòng ér bù xiāng jiāo wéi jiān shí fēn cùn zhī sān wú shǐ xiāng qiè suǒ yǐ lì xuán yě
三物相重而不相胶， 为间十分寸之三，无使相切，所以利旋也。
wèi héng xiāo èr liǎng duān jiā shū shǔ yú jī qí zhōng xié héng wèi héng yī qī yú héng xiāo zhī jiān
为横箫二，两端夹枢，属于玑，其中挟衡为横一，栖于横箫之间。
zhōng héng wèi wèi yǐ guàn héng xiāo liǎng mò rù yú jī zhī xià ér kě xuán
中衡为𫐕，以贯横箫，两末入于玑之罅而可旋。
jī kě yǐ zuǒ yòu yǐ chá sì fāng zhī xiáng
玑可以左右，以察四方之详；
héng kě yǐ dī áng yǐ chá shàng xià zhī xiáng
衡可以低昂，以察上下之祥。
fú lòu yì yuē
《浮漏议》曰：
bō shuǐ zhī hú sān ér shòu shuǐ zhī hú yī
播水之壶三，而受水之壶一。
yuē qiú hú fèi hú fāng zhōng jiē yuán chǐ yǒu bā cùn chǐ yǒu sì cùn wǔ fēn yǐ shēn qí shí èr hú wèi jī fēn sì bǎi liù shí liù wàn liù qiān sì bǎi liù shí
曰求壶、废壶，方中皆圆尺有八寸，尺有四寸五分以深，其食二斛，为积分四百六十六万六千四百六十。
yuē fù hú rú qiú hú zhī dù zhōng lí yǐ wéi èr yuán yī hú jiè bā dǒu ér zhōng yǒu dá
曰复壶，如求壶之度，中离以为二，元一斛介八斗，而中有达。
yuē jiàn hú fāng chǐ zhí sān chǐ yǒu wǔ cùn qí shí hú yǒu bàn
曰建壶，方尺植三尺有五寸，其食斛有半。
qiú hú zhī shuǐ fù hú zhī suǒ qiú yě
求壶之水，复壶之所求也。
hú yíng zé shuǐ chí hú xū zé shuǐ níng
壶盈则水驰，壶虚则水凝。
fù hú zhī lèi wèi zhī qú yǐ wéi shuǐ jié
复壶之肋为枝渠，以为水节。
qiú hú jìn shuǐ bào zé liú nù yǐ yáo fù yǐ hú yòu zhé yǐ wéi jiè
求壶进水暴，则流怒以摇，复以壶，又折以为介。
fù wèi zhī qú dá qí làn yì
复为枝渠，达其滥溢。
zhī qú zhī wěi suǒ wèi fèi hú yě yǐ shòu fèi shuǐ
枝渠之委， 所谓废壶也，以受废水。
sān hú jiē suǒ yǐ bō shuǐ wèi shuǐ zhì yě
三壶皆所以播水，为水制也。
zì fù hú zhī jiè yǐ yù quán shāi yú jiàn hú jiàn hú suǒ yǐ shòu shuǐ wèi kè zhě yě
自复壶之介，以玉权酾于建壶，建壶所以受水为刻者也。
jiàn hú yī yì jiàn zé fā shàng shì yǐ xiè zhī
建壶一易箭，则发上室以泻之。
qiú fù jiàn hú zhī xiè jiē yù pò xià shuǐ suǒ qù yě
求、复、建壶之泄， 皆欲迫下，水所趣也。
yù quán xià shuǐ zhī gài cùn jiáo ér shàng zhī rán hòu fā zé shuǐ náo ér bù zào yě
玉权下水之概寸，矫而上之然后发，则水挠而不躁也。
fù hú zhī dá bàn qiú hú zhī zhù yù quán bàn fù hú zhī dá
复壶之达半求壶之注，玉权半复壶之达。
zhī qú bó jiē fēn gāo rú qí bó píng fāng rú dǐ yǐ wéi shuǐ gài
枝渠博皆分，高如其博，平方如砥，以为水概。
hú jiē wèi zhī mì wú shǐ huì yóu zé shuǐ dào bù huì
壶皆为之幂，无使秽游，则水道不慧。
qiú hú zhī mì lóng niǔ yǐ qí chū shuǐ bù qióng yě
求壶之幂龙纽，以其出水不穷也。
fù hú shì niǔ shì suǒ yǐ shēng fǎ zhě fù hú zhì fǎ zhī qì yě
复壶士纽， 士所以生法者，复壶制法之器也。
fèi hú ní niǔ zhǐ shuǐ zhī chén ní suǒ fú yě
废壶鲵纽，止水之沈，鲵所伏也。
tóng shǐ lìng kè zhí lòu zhèng yě
铜史令刻，执漏政也。
dōng shè yūn liǎo yǐ zé níng yě
冬设煴燎，以泽凝也。
zhù shuǐ yǐ lóng zhòu zhí jǐng fù yú hú tǐ zhí zé yì jùn fù yú hú tǐ zé nán bài
注水以龙噣直颈附于壶体，直则易浚，附于壶体则难败。
fù hú yù wèi zhī huì xián yú lóng zhòu wèi zhī quán suǒ yǐ quán qí yíng xū yě
复壶玉为之喙，衔于龙噣，谓之权，所以权其盈虚也。
jiàn hú zhī zhí zhì fǎng tu ér mí zhī yǐ chóng bó zhì zé bù tǔ yě
建壶之执窒瓬涂而弥之以重帛，窒则不吐也。
guǎn zhī shàn lì zhě shuǐ suǒ sǒu yě fēi yù zé bù néng jiān liáng yǐ jiǔ
管之善利者，水所溲也，非玉则不能坚良以久。
quán zhī suǒ chū gāo zé yuán qīng yuán qīng zé qí wěi bù hàn ér sǒu wù bù lì
权之所出高则源轻，源轻则其委不悍而溲物不利。
jiàn bù xiào yú jī héng zé yì quán xǐ jiàn ér gǎi huà fù yǐ jī héng wèi zhī cháng bù bì zhī shù
箭不效于玑衡，则易权、洗箭而改画，覆以玑衡，谓之常不弊之术。
jīn zhī xià lòu zhě shǐ cháng shén mì jiǔ fù xiān dà zhě guǎn lè yě
今之下漏者，始尝甚密，久复先大者管泐也。
guǎn lè ér qì jiē bì zhě wú quán yě
管泐而器皆弊者，无权也。
bì ér bù kě fù shòu zhě shù gù yě
弊而不可复寿者，术固也。
chá rì zhī guǐ yǐ jī héng ér zhì jiàn yǐ rì zhī guǐ jī yī kè zhī dù yǐ fù yú kè kè yǒu bù jūn zhě jiàn hú yǒu shěng yě
察日之晷以玑衡，而制箭以日之晷迹， 一刻之度，以赋余刻，刻有不均者，建壶有眚也。
zhuì zhě mó zhī chuàng zhě bǔ zhī bǎi kè yí dù qí hú nǎi shàn
赘者磨之，创者补之，百刻一度， 其壶乃善。
zhòu yè yǐ fù ér jiàn yǒu yú cái zhě quán bǐ yě
昼夜已复，而箭有余才者，权鄙也。
zhòu yè wèi fù ér hú tǔ zhě quán wò yě
昼夜未复，而壶吐者，权沃也。
rú shì zé diào qí quán cǐ zhì qì zhī fǎ yě
如是，则调其权，此制器之法也。
xià lòu bì yòng gān quán è qí yìn zhī wèi hú shěng yě
下漏必用甘泉，恶其垽之为壶眚也。
bì yòng yī yuán quán zhī liè zhě quán zhī ér zhòng zhòng zé mǐn yú xíng ér wèi jiàn zhī qíng piào
必用一源泉之冽者，权之而重，重则敏于行，而为箭之情慓；
quán zhī xī zhě quán zhī ér qīng qīng zé chuí yú xíng ér wèi jiàn zhī qíng nú
泉之卤者，权之而轻，轻则椎于行，而为箭之情驽。
yī jǐng bù kě tā jí shù jí zé quán zhuó
一井不可他汲，数汲则泉浊。
chén shuǐ bù kě zài zhù zài zhù zé xíng lì
陈水不可再注，再注则行利。
cǐ xià lòu zhī fǎ yě
此下漏之法也。
jiàn yī rú jiàn hú zhī zhǎng guǎng cùn yǒu wǔ fēn sān fēn qù èr yǐ wéi zhī hòu qí yáng wèi bǎi kè wèi shí èr chén
箭一如建壶之长，广寸有五分，三分去二以为之厚，其阳为百刻，为十二辰。
bó dú èr shí yǒu yī rú jiàn zhī zhǎng guǎng wǔ fēn qù bàn yǐ wéi zhī hòu
博牍二十有一，如箭之长，广五分，去半以为之厚。
yáng wèi wǔ gēng wèi èr shí yǒu wǔ chóu
阳为五更，为二十有五筹；
yīn kè xiāo zhǎng zhī shuāi
阴刻消长之衰。
sān fēn jiàn zhī guǎng qí zhōng kè qì yǐ róng dú
三分箭之广，其中刻契以容牍。
yè suàn chà yī kè zé yīn jiàn ér yì dú
夜算差一刻，则因箭而易牍。
liào páo jiàn zhōu yě
镣匏， 箭舟也。
qí xū wǔ shēng zhòng yī yì yǒu bàn
其虚五升，重一镒有半。
duàn ér chì róu zhě jīn zhī měi zhě yě rán hòu zì ér bù mò mò zhě qí jiǔ bì shí
锻而赤柔者金之美者也，然后渍而不墨，墨者其久必蚀。
yín zhī yǒu tóng zé mò tóng zhī yǒu xī zé xiè tè tóng jiǔ zhuó zé fù bài ér yǐn jiē gōng zhī suǒ bù cái yě
银之有铜则墨，铜之有锡则屑，特铜久灂则腹败而饮，皆工之所不材也。
jǐng biǎo yì yuē
《景表议》曰：
bù jǐng zhī fǎ wéi dìng nán běi wéi nán
步景之法，惟定南北为难。
gǔ fǎ zhì niè wèi guī shi rì chū zhī jǐng yǔ rì rù zhī jǐng
古法置槷为规，识日出之景与日入之景。
zhòu cān zhū rì zhōng zhī jǐng yè kǎo zhī jí xīng
昼参诸日中之景，夜考之极星。
jí xīng bù dàng tiān zhōng ér hòu jǐng zhī fǎ qǔ chén xī jǐng zhī zuì zhǎng zhě guī zhī liǎng biǎo xiāng qù zhōng shé yǐ cān yàn zuì duǎn zhī jǐng wèi rì zhōng
极星不当天中，而候景之法取晨夕景之最长者规之，两表相去中折以参验，最短之景为日中。
rán cè jǐng zhī de bǎi lǐ zhī jiān de zhī gāo xià dōng xī bù néng wú piān qí jiān yòu yǒu yì wū shān lín zhī bì tǎng zài rén mù zhī wài zé yǔ zhuó fēn xiāng zá mò néng zhī qí suǒ bì ér zhuó fēn yòu xì qí rì zhī míng huì fēng yǔ rén jiān yān qì chén bèn biàn zuò bù cháng
然测景之地，百里之间，地之高下东西不能无偏， 其间又有邑屋山林之蔽，倘在人目之外，则与浊氛相杂，莫能知其所蔽，而浊氛又系其日之明晦风雨，人间烟气尘坌变作不常。
chén zài běn jú hòu jǐng rù zhuó chū zhuó zhī jié rì rì bù tóng cǐ yòu bù zú yǐ kǎo jiàn chū mò zhī shí zé chén xī jǐng zhī duǎn cháng wèi néng de qí jí shù
臣在本局候景，入浊出浊之节，日日不同，此又不足以考见出没之实，则晨夕景之短长未能得其极数。
cān kǎo jiù wén bié lì xīn shù
参考旧闻，别立新术。
hòu jǐng zhī biǎo sān qí chóng bā chǐ bó sān cùn sān fēn shā yī yǐ wéi hòu zhě
候景之表三，其崇八尺，博三寸三分，杀一以为厚者。
guī shǒu yǎn qí nán shǐ piān ruì
圭首剡其南使偏锐。
qí fū fāng hòu gè èr chǐ huán fū kè qú shòu shuǐ yǐ wéi zhǔn
其趺方厚各二尺，环趺刻渠受水以为准。
yǐ tóng wèi zhī
以铜为之。
biǎo sì fāng zhì mò yǐ wéi zhōng kè zhī zhui sì shéng chuí yǐ tóng wán gè dāng yī fāng zhī mò
表四方志墨以为中刻之，缀四绳，垂以铜丸，各当一方之墨。
xiān yuē dìng sì fāng yǐ sān biǎo nán běi xiāng zhòng lìng fū xiāng qiè biǎo bié xiāng qù èr chǐ gè shǐ duān zhí
先约定四方，以三表南北相重， 令趺相切，表别相去二尺，各使端直。
sì shéng jiē fù mò sān biǎo xiāng qù zuǒ yòu shàng xià yǐ dù liàng zhī lìng xiāng zhòng rú yī
四绳皆附墨，三表相去左右上下以度量之， 令相重如一。
zì rì chū chū zé liàng xī jǐng sān biǎo xiāng qù zhī dù yòu liàng sān biǎo zhī duān jǐng zhī suǒ zhì gè bié jì zhī
自日初出，则量西景三表相去之度，又量三表之端景之所至，各别记之。
zhì rì yù rù hou dōng jǐng yì rú zhī
至日欲入，候东景亦如之。
cháng duǎn tóng xiāng qù zhī shū mì yòu tóng zé yǐ dōng xī jǐng duān suí biǎo jǐng guī zhī bàn shé yǐ qiú zuì duǎn zhī jǐng
长短同，相去之疏密又同，则以东西景端随表景规之，半折以求最短之景。
wǔ zhě jiē hé zé bàn shé zuì duǎn zhī jǐng wèi běi biǎo nán mò zhī xià wèi nán dōng xī jǐng duān wèi dōng xī
五者皆合，则半折最短之景为北，表南墨之下为南，东西景端为东西。
wǔ hou yī yǒu bù hé wèi zú yǐ wéi zhèng
五候一有不合，未足以为正。
jì dé sì fāng zé wéi shè yī biǎo fāng shǒu biǎo xià wèi shí xí yǐ shuǐ píng zhī zhí biǎo yú xí zhī nán duān
既得四方，则惟设一表，方首，表下为石席，以水平之，植表于席之南端。
xí guǎng sān chǐ zhǎng rú jiǔ fù dōng zhì zhī jǐng zì biǎo fū kè yǐ wéi fēn fēn jī wèi cùn cùn jī wèi chǐ
席广三尺，长如九服冬至之景，自表趺刻以为分，分积为寸，寸积为尺。
wèi mì shì yǐ qī biǎo dāng jí wéi liù yǐ xià wǔ jǐng shǐ dāng biǎo duān
为密室以栖表，当极为霤，以下午景使当表端。
fù biǎo bìng fū chóng sì cùn fū bó èr cùn hòu wǔ fēn fāng shǒu yǎn qí nán yǐ tóng wèi zhī
副表并趺崇四寸，趺博二寸，厚五分，方首，剡其南，以铜为之。
fán jǐng biǎo jǐng báo bù kě biàn jí yǐ xiǎo biǎo fù zhī zé jǐng mò ér yì dù
凡景表景薄不可辨，即以小表副之，则景墨而易度。
yuán yòu jiān sū sòng gèng zuò zhě shàng zhì hún yí zhōng shè hún xiàng páng shè hūn xiǎo gēng chóu jī shuǐ yǐ yùn zhī
元祐间苏颂更作者，上置浑仪，中设浑象，旁设昏晓更筹，激水以运之。
sān qì yī jī wěn hé chán dù zuì wéi qí qiǎo
三器一机，吻合躔度，最为奇巧。
xuān hé jiān yòu cháng gèng zuò zhī
宣和间，又尝更作之。
ér cǐ wǔ yí zhě xī guī yú jīn
而此五仪者悉归于金。
zhōng xīng gèng móu zhì zuò shào xīng sān nián zhēng yuè gōng bù yuán wài láng yuán zhèng gōng xiàn hún yí mù yàng tài shǐ jú lìng dīng shī rén shǐ qǐng mù gōng zhù zào qiě yán dōng jīng jiù yí yòng tóng èr wàn yú jīn qǐng zhé bàn yòng bā qiān jīn yǒu jī
中兴更谋制作，绍兴三年正月，工部员外郎袁正功献浑仪木样，太史局令丁师仁始请募工铸造，且言：“东京旧仪用铜二万余，今请折半用八千斤有奇。
yǐ ér bù jiù gài zài tíng zhū chén hǎn tōng qí zhì dù zhě
”已而不就，盖在廷诸臣罕通其制度者。
nǎi zhào sū sòng zǐ xié qǔ sòng yí shū kǎo zhì jiù fǎ ér xié yì bù néng tōng yě
乃召苏颂子携取颂遗书，考质旧法，而携亦不能通也。
zhì shí sì nián nǎi mìng zǎi chén qín guì tí jǔ zhù hún yí ér yǐ nèi shì shào è zhuān lǐng qí shì jiǔ ér yí chéng
至十四年，乃命宰臣秦桧提举铸浑仪，而以内侍邵谔专领其事，久而仪成。
sān shí èr nián shǐ chū qí èr zhì tài shǐ jú
三十二年，始出其二置太史局。
ér gāo zōng xiān zì wèi yī yí zhì zhū gōng zhōng yǐ cè tiān xiàng qí zhì chà xiǎo ér shào è suǒ zhù gài zǔ shì yān hòu zài zhōng gǔ yuàn zhě shì yě
而高宗先自为一仪置诸宫中，以测天象，其制差小， 而邵谔所铸盖祖是焉，后在钟鼓院者是也。
qīng tái zhī yí hòu qí yī zài mì shū shěng
清台之仪，后其一在秘书省。
àn yí zhì dù biǎo lǐ fán sān chóng qí dì yī zhòng yuē liù hé yí yáng jīng jìng sì chǐ jiǔ cùn liù fēn kuò sān cùn èr fēn hòu wǔ fēn
按：仪制度：表里凡三重，其第一重曰六合仪， 阳经径四尺九寸六分，阔三寸二分，厚五分。
nán běi zhèng wèi liǎng miàn gè liè zhōu tiān dù shù nán běi jí chū rù de jiē sān shí yí dù shǎo dù kuò sān fēn
南北正位，两面各列周天度数，南北极出入地皆三十一度少，度阔三分。
yīn wěi dān huán dà xiǎo rú yáng jīng kuò sān cùn èr fēn hòu yī cùn bā fēn
阴纬单环大小如阳经，阔三寸二分，厚一寸八分。
shàng zhì shuǐ píng chí kuò jiǔ fēn shēn sì fēn yán huán tōng liú yì rú jiù zhì
上置水平池，阔九分，深四分，沿环通流，亦如旧制。
nèi wài bā gàn shí èr zhī huà gèn xùn kūn qián guà yú sì wéi
内外八干、十二枝，画艮、巽、坤、乾卦于四维。
dì èr zhòng yuē sān chén yí jìng sì chǐ sān fēn kuò èr cùn èr fēn hòu wǔ fēn
第二重曰三辰仪，径四尺三分，阔二寸二分，厚五分。
gāng chuàn kè huà rú yáng jīng
釭钏刻画如阳经。
chì dào dān huán jìng sì chǐ yī cùn sì fēn kuò yī cùn èr fēn hòu wǔ fēn
赤道单环，径四尺一寸四分，阔一寸二分，厚五分。
shàng liè èr shí bā sù jūn tiān dù shù kuò èr fēn qī lí
上列二十八宿、均天度数，阔二分七厘。
huáng dào dān huán jìng sì chǐ yī cùn sì fēn kuò yī cùn èr fēn hòu wǔ fēn shàng liè qī shí èr hòu jūn fēn guà cè yǔ chì dào xiāng jiāo chū rù gè èr shí sì dù ruò
黄道单环，径四尺一寸四分，阔一寸二分，厚五分， 上列七十二候，均分卦策，与赤道相交，出入各二十四度弱。
bǎi kè dān huán jìng sì chǐ wǔ cùn liù fēn kuò yī cùn èr fēn hòu wǔ fēn shàng liè zhòu yè kè shù
百刻单环，径四尺五寸六分，阔一寸二分，厚五分，上列昼夜刻数。
dì sān zhòng yuē sì yóu yí jìng sān chǐ jiǔ cùn kuò yī cùn jiǔ fēn hòu wǔ fēn
第三重曰四游仪，径三尺九寸，阔一寸九分，厚五分。
gāng chuàn kè huà rú xuán jī dù kuò èr fēn bàn
釭钏刻画如璇玑，度阔二分半。
wàng tǒng cháng sān chǐ liù cùn wǔ fēn nèi yuán wài fāng zhōng tōng kǒng qiào sì miàn kuò yī cùn sì fēn qī lí kuī yǎn kuò sān fēn jiā kuī jìng wǔ chǐ sān fēn
望筒长三尺六寸五分，内圆外方，中通孔窍，四面阔一寸四分七厘，窥眼阔三分，夹窥径五尺三分。
áo yún yǐ fù lóng zhù lóng zhù gè gāo wǔ chǐ èr cùn
鳌云以负龙柱，龙柱各高五尺二寸。
shí zì píng shuǐ tái gāo yī chǐ yī cùn qī fēn zhǎng wǔ chǐ qī cùn kuò wǔ cùn èr fēn
十字平水台高一尺一寸七分，长五尺七寸，阔五寸二分。
shuǐ cáo kuò qī fēn shēn yī cùn èr fēn
水槽阔七分，深一寸二分。
ruò shuǐ yùn zhī fǎ yǔ fu hún xiàng zé bù fù shè
若水运之法与夫浑象，则不复设。
qí hòu zhū xī jiā yǒu hún yí pō kǎo shuǐ yùn zhì dù zú bù kě de
其后朱熹家有浑仪，颇考水运制度，卒不可得。
sū sòng zhī shū suī zài dà dǐ yú hún xiàng yǐ wèi xiáng ér qí chǐ cùn duō bù zài shì yǐ nán jù fù yún
苏颂之书虽在，大抵于浑象以为详，而其尺寸多不载，是以难遽复云。
jiù zhì yǒu bái dào yí yǐ kǎo yuè xíng zài wàng tǒng zhī páng
旧制有白道仪以考月行，在望筒之旁。
zì xī níng shěn kuò yǐ wéi wú yì ér qù zhī nán dù gēng zào yì bù fù shè yān
自熙宁沈括以为无益而去之，南渡更造，亦不复设焉。
jí dù
极度
jí dù jí xīng zhī zài zǐ yuán wèi qī yào sān yuán èr shí bā xiù zhòng xīng suǒ gǒng shì wèi běi jí wèi tiān zhī zhèng zhōng
极度极星之在紫垣，为七曜、三垣、二十八宿众星所拱，是谓北极，为天之正中。
ér zì táng yǐ lái lì jiā yǐ yí xiàng kǎo cè zé zhōng guó nán běi jí zhī zhèng shí qù jí xīng zhī běi yí dù yǒu bàn cǐ gài zhōng yuán dì shì zhī dù shù yě
而自唐以来，历家以仪象考测，则中国南北极之正，实去极星之北一度有半， 此盖中原地势之度数也。
zhōng xīng gēng zào hún yí ér tài shǐ lìng dīng shī rén nǎi yán lín ān fǔ dì shì xiàng nán yú běi jí gāo xià dāng liàng xíng yí yì
中兴更造浑仪，而太史令丁师仁乃言：“临安府地势向南， 于北极高下当量行移易。
jú guān lǚ càn yán hún tiān wú liàng xíng gēng yì zhī zhì ruò yòng yú lín ān yǔ tiān cān hé yí zhī tā wǎng bì yǒu chà tè
”局官吕璨言：“浑天无量行更易之制，若用于临安与天参合，移之他往必有差忒。
suì bà yì
”遂罢议。
hòu shí yú nián shào è zhù yí zé guǒ yòng lín ān běi jí gāo xià wèi zhī
后十余年，邵谔铸仪，则果用临安北极高下为之。
yǐ qīng tái yí xiào zhī shí qù jí xīng sì dù yǒu jī yě
以清台仪校之，实去极星四度有奇也。
huáng chì dào
黄赤道
huáng chì dào zhàn tiān zhī fǎ yǐ èr shí bā xiù wèi gāng wéi fēn liè sì fāng nán běi qù jí gè jiǔ shí yǒu yí dù yǒu qí nán dī ér běi áng qù de gè sān shí yǒu liù dù yī dìng bù yì zhě míng zhī yuē chì dào
黄赤道占天之法，以二十八宿为纲维，分列四方，南北去极各九十有一度有奇，南低而北昂，去地各三十有六度，一定不易者，名之曰赤道。
yǐ rì chán bàn zài chì dào nèi bàn zài chì dào wài chū rù nèi wài jí yuǎn zhě jiē èr shí yǒu sì dù yǐ qí xíng chì dào zhī zhōng zhě míng zhī yuē huáng dào
以日躔半在赤道内，半在赤道外，出入内外极远者皆二十有四度，以其行赤道之中者名之曰黄道。
fán wǔ wěi jiē suí rì yóu huáng dào xíng wéi yuè zhī xíng yǒu jiǔ dào sì shí jiāo huì guī yú huáng dào ér zhuǎn biàn yān gù yǒu qīng hēi bái chì sì zhě zhī yì míng
凡五纬皆随日由黄道行，惟月之行有九道，四时交会归于黄道而转变焉，故有青、 黑、白、赤四者之异名。
fu chì dào zhōng gǔ bù yí zé xīng shě yi wú yíng suō yǐ
夫赤道终古不移，则星舍宜无盈缩矣。
rán zì táng yī xíng zuò dà yǎn lì yǐ yí kuí cè zhī de bì zī cān guǐ sì sù fēn dù yǔ gǔ bù tóng
然自唐一行作《大衍历》，以仪揆测之， 得毕、觜、参、鬼四宿，分度与古不同。
huáng yòu chū rì guān zhōu cóng yǐ xīn yí cè hou yǔ táng yī xíng yóu yì
皇祐初，日官周琮以新仪测候，与唐一行尤异。
shào shèng èr nián qīng tái yǐ chì dào dù shù yǒu chà fù mìng kǎo zhèng
绍圣二年，清台以赤道度数有差，复命考正。
wéi niú shì wěi liǔ sì sù yǔ jiù fǎ hé qí tā èr shí sì sù chán dù huò duō huò guǎ
惟牛、室、尾、柳四宿与旧法合，其他二十四宿躔度或多或寡。
gài tiān dù zhī bù qí gǔ rén tè jì qí dà gāng hòu shì jiàn jí yú jīng mì yě
大概天的度数不整齐，古人只记它的大略纲要，后世渐渐达到精密。
ruò fú huáng dào héng luò tiān tǐ liè sù chán dù zì suí suì chà ér zēng jiǎn
若夫黄道横络天体，列宿躔度自随岁差而增减。
zhōng xīng yǐ lái yòng tǒng yuán jì yuán jí qián dào chún xī kāi xǐ tǒng tiān huì yuán měi yī lì gèng yī huáng dào qí duō guǎ zhī yì yǒu bù kě shèng zài zhě ér bù zhàn jiā yì suí gè lì zhī chán dù yān
中兴以来，用《统元》、《纪元》及《乾道》、《淳熙》、《开禧》、《统天》、《会元》，每一历更一黄道， 其多寡之异有不可胜载者，而步占家亦随各历之躔度焉。
zhōng xīng
中星
zhōng xīng sì shí zhōng xīng jiàn yú yáo diǎn gài shèng rén nán miàn ér zhì tiān xià jí rì xíng ér dìng sì shí xū niǎo huǒ mǎo zhī dù zài tiān yí yù xī yīn zhī hou zài rén gù shū shǒu zài zhī yǐ jiàn shòu shí wéi zhèng zhī dà yě
中星四时中星见于《尧典》，盖圣人南面而治天下，即日行而定四时，虚、 鸟、火、昴之度在天，夷隩析因之候在人，故《书》首载之，以见授时为政之大也。
ér hòu shì kǎo yàn dōng zhì zhī rì yáo shí chán xū zhì yú sān dài zé chán yú nǚ chūn qiū shí zài niú zhì hòu hàn yǒng yuán yǐ zài dòu yǐ
而后世考验冬至之日，尧时躔虚，至于三代则躔于女，春秋时在牛，至后汉永元已在斗矣。
dà lüè liù shí yú nián zhé chà yí dù
大略六十余年辄差一度。
kāi xǐ zhàn cè yǐ zài jī sù xiào zhī yáo shí jǐ tuì sì shí yú dù
开禧占测已在箕宿，校之尧时，几退四十余度。
gài zì hàn tài chū zhì jīn yǐ chà yī qì yǒu yú
盖自汉太初至今，已差一气有余。
ér tài yáng zhī chán shí èr cì dà yuē zhōng qì qián hòu nǎi de běn yuè gōng cì
而太阳之躔十二次，大约中气前后，乃得本月宫次。
gài tài yáng rì xíng yí dù jìn suì jì yuán lì dìng suì chà yuē tuì yī fēn sì shí yú miǎo
盖太阳日行一度，近岁《纪元历》定岁差，约退一分四十余秒。
gài tài yáng rì xíng yī dù ér wēi chí huǎn yī nián zhōu tiān ér wēi chà jī lěi fēn miǎo ér chán dù jiàn yān
盖太阳日行一度而微迟缓，一年周天而微差，积累分秒而躔度见焉。
lì jiā kǎo zhī wàn wǔ qiān nián zhī hòu suǒ chà bàn zhōu tiān hán shǔ jiāng yì wèi shì wèi yǒu zhī qí shuō zhě yān
历家考之，万五千年之后， 所差半周天，寒暑将易位，世未有知其说者焉。
tǔ guī
土圭
tǔ guī zhōu guān dà sī tú yǐ tǔ guī zhī fǎ zhèng rì jǐng yǐ qiú dì zhōng
土圭 《周官》大司徒以土圭之法正日景，以求地中。
ér féng xiāng shì chūn xià zhì rì qiū dōng zhì yuè yǐ biàn sì shí zhī xù
而冯相氏春夏致日，秋冬致月，以辨四时之叙。
hàn zhī zào lì bì xiān dìng dōng xī lì guǐ yí táng zhào tài shǐ cè tiān xià zhī guǐ gài xiào dìng rì jǐng tuī yàn qì jié bì xiān hu cǐ yě
汉之造历必先定东西，立晷仪，唐诏太史测天下之晷，盖校定日景，推验气节，必先乎此也。
sòng cháo cè jǐng zài jùn yí zhī yuè tái chóng níng jiān yáo shùn fǔ zào jì yuán lì qiú yuè tái guǐ jǐng dōng zhì hòu chū xiàn liù shí èr rì èr shí èr fēn
宋朝测景在浚仪之岳台，崇宁间姚舜辅造《纪元历》，求岳台晷景，冬至后初限六十二日二十二分。
gài lì bā chǐ zhī biǎo sì guī chǐ shàng zhèng bā chǐ zhī jǐng qù dōng zhì duō guǎ rì chén lì wèi chū xiàn yòng jiǎn èr zhì dé yī bǎi èr shí rì sì shí èr fēn wèi xià zhì hòu chū xiàn yǐ wéi hòu fǎ
盖立八尺之表，俟圭尺上正八尺之景去冬至多寡日辰，立为初限，用减二至，得一百二十日四十二分为夏至后初限，以为后法。
gài dōng zhì zhī jǐng cháng duǎn shí yǔ suì chà xiāng yìng ér dì lǐ yuǎn jìn gǔ jīn yì bù tóng yān
盖冬至之景，长短实与岁差相应，而地里远近古今亦不同焉。
zhōng xīng hòu qīng tái yì lì guǐ guī rú biàn jīng zhī zhì dōng zhì bì cè yàn yān
中兴后，清台亦立晷圭，如汴京之制，冬至必测验焉。
tǒng tiān lì kāi xǐ lì yì jiē yǐ liù shí èr rì shù fēn wéi dōng zhì chū xiàn ér yì zhě wèi lín ān zhī guǐ jǐng dāng yǔ yuè tái yì
《统天历》、《开禧历》亦皆以六十二日数分为冬至初限，而议者谓临安之晷景当与岳台异。
huò wèi dāng lì bā chǐ zhī biǎo sì guī jǐng shàng bā chǐ zhī jǐng zài sì shí jiǔ rì yǒu jī dāng yòng sì shí jiǔ rì wǔ fēn wèi lín ān dōng zhì hòu chū xiàn yòng jiǎn èr zhì xiàn dé yī bǎi sān shí sān rì yǒu jī wèi xià zhì hòu chū xiàn
或谓当立八尺之表，俟圭景上八尺之景在四十九日有奇，当用四十九日五分为临安冬至后初限，用减二至限，得一百三十三日有奇为夏至后初限。
cān hé tiān dào qí fǎ wèi mì yān
参合天道，其法为密焉。
rán tǔ guī zhī fǎ běn yǐ zhì rì jǐng qiú de zhōng ér biǎo jǐng bù yīng zāi xiáng xì yān
然土圭之法本以致日景，求地中，而表景不应，灾祥系焉。
zhàn jiā zhī zhī ér yì bù néng zhī qí suǒ yǐ rán yě
占家知之，而亦不能知其所以然也。